Wojciech Durek
Wojciech Aleksander Durek (ur. 23 marca 1888 w Małej, obecnie gmina Ropczyce, zm. 29 czerwca 1951 w Kielcach), polski artysta rzeźbiarz i malarz.
Był synem Franciszka i Marii z Magierów. Studia artystyczne odbył w Wyższej Szkole Przemysłowej w Krakowie, kontynuował je w szkole zawodowej w Laas (Tyrol) oraz w Accademia di Belle Arti w Mediolanie, którą ukończył w 1911. Odbył również praktykę rzeźbiarską w Grazu (1915). W okresie międzywojennym mieszkał w Toruniu, gdzie działał w miejscowej Konfraterni Artystów. Prowadził przez pewien czas wspólną pracownię z zaprzyjaźnionym artystą Ignacym Zelkiem, z którym współpracował przy projektach rzeźbiarskich. Było to atelier "Rzeźba", mieszczące się przy ulicy Sukienniczej, które oferowało swoim klientom "projekty i wykonanie wszelkich urządzeń wnętrz kościelnych, jak: ołtarze, feretrony, figury św., witraż, obrazy olejne, polichromie itd., figur przydrożnych, rzeźb rodzajowych, jak: ozdób do ogrodów, sztukaterii itp. oraz grobowców w sztucznym kamieniu, granicie i marmurze". Durek opuścił Toruń prawdopodobnie pod koniec lat 20.; po II wojnie światowej osiadł w Kielcach.
Wielokrotnie prezentował publicznie swoje prace. Wystawy miał m.in. w Krakowie (1920), Warszawie (1920), Toruniu (1922, 1928), Bydgoszczy (1924), Lublinie (1931), Kielcach (1945, 1949). Wystawa krakowska z 1920, zorganizowana przez miejscowe Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, była pierwszym krajowym pokazem jego prac malarskich i rzeźbiarskich (zaprezentował cztery obrazy oraz pięć rzeźb, w tym dwie płaskorzeźby) i spotkała się z przychylnymi głosami krytyki. Maciej Szukiewicz w swojej recenzji o wymownym tytule Czyżby narodziny polskiej rzeźby? pisał: "W każdej [z rzeźb] przebija się ogromna łatwość koncepcji i dążenie do kompozycji, to jest do tego, czego w dotychczasowej rzeźbie polskiej prawie nie widzieliśmy. A zaprawdę czas już, aby oprócz poprawnie wykonanych portretów i drobnych galanteryjnych <<kawałków>> zaczęła polska rzeźba myśleć o zadaniach, czekających ją w wolnej Polsce. Rzeźba monumentalna będzie nam wkrótce równie potrzebną, jak narodom wolnym i zasobnym i szczęśliwie się składa, że artysta taki, jak W. Durek, mający za sobą prócz ukończonej architektury, znajomość wszystkich technik w drzewie, stiuku, marmurze i brązie, osiada w kraju, aby mu oddać wą pracę i niepośledni talent."
Był twórcą głównie rzeźb pomnikowych i o tematyce religijnej, chętnie tworzył w betonie. Wykonał m.in. płaskorzeźbę w kaplicy Matki Boskiej w Chełmży (ok. 1932), figurę Chrystusa Króla na rynku w Chojnicach, pomnik na cześć poległych żołnierzy 8. toruńskiego pułku saperów w Toruniu (1928, zniszczony w 1939), pomnik Stanisława Moniuszki w Toruniu (1923, zdemontowany w 1928), kompleks rzeźbiarski na terenie garnizonu w Ostrowi Mazowieckiej (1932-1933), przedstawiający polskich wodzów, królów i bohaterów powstania listopadowego oraz Stanisława Moniuszkę, rzeźby do 12 kaplic Kalwarii w Wielu (1915-1924), upamiętniające ofiary I wojny światowej, betonowe rzeźby w parku biskupim w Pelplinie (1937, Grupa św. Wojciecha, Cud nad Wisłą, dwie grupy - łącznie 10 postaci - biskupów pomorskich). Przy dwóch ostatnich pracach współpracował z Ignacym Zelkiem. Związki Durka z Pelplinem sięgały roku 1924, kiedy to wykonał krucyfiks na zamówienie wojewody pomorskiego Stanisława Wachowiaka, składającego pierwszą oficjalną wizytę biskupowi chełmińskiemu Augustynowi Rosentreterowi; w kolejnych latach, już po objęciu diecezji przez Stanisława Okoniewskiego, rzeźbiarz pozostał blisko związany z Pelplinem (rzeźby z parku biskupiego uległy zniszczeniu w czasie wojny, zachował się monumentalny krzyż na ganku pałacu biskupiego). Po wojnie, mieszkając już w Kielcach, na potrzeby Pomorza wykonał jeszcze pomnik pomordowanych w 1939 w Chełmży. Ponadto Durek zajmował się dekorowaniem wnętrz kościelnych (m.in. w kościele w Wielu), malował portrety i sceny religijne. Zajmował się również medalierstwem, uzyskał III nagrodę w konkursie na medal pierwszego Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej po odzyskaniu niepodległości.
Stylowo Durek bliski był symbolizmowi i neoromantyzmowi. Wywodząc się z mediolańskiej szkoły Medardo Rosso, przyjmował założenia teoretyczne tego twórcy, wyrażające się m.in. we frontalności prac monumentalnych, narzucającej centralny punkt widzenia. Zgodnie z zasadą "nieobchodzenia posągu" Durek poszukiwał dla swoich prac pomnikowych tła, którym np. w przypadku kompleksu rzeźb w Pelplinie stawała się zieleń. Koncepcje Durka spotykały się niekiedy z niezrozumieniem odbiorców, co przesądziło m.in. o losie toruńskiego pomnika Moniuszki. Pomnik zdemontowano po zaledwie pięciu latach od jego ustawienia, oficjalnie w związku z budową w sąsiedztwie wielkiego pawilonu wystawowego, ale nie bez znaczenia pozostawała opinia współczesnych, że jest to dzieło przestarzałe i o niskiej wartości. Zdanie to podzielał znany architekt i dyrektor Wydziału Techniczno-Budowlanego Zarządu Miejskiego Torunia Kazimierz Ulatowski, który skądinąd zgłosił własny projekt pomnika Moniuszki, do jego realizacji jednak nie doszło; podobnie nie zrealizowano zamiaru ustawienia popiersia kompozytora z pomnika dłuta Durka w innym miejscu parku miejskiego, ostatecznie zdemontowane dzieło uległo prawdopodobnie zniszczeniu po zmagazynowaniu.
Wojciech Durek wykonał także wszystkie rzeźby dla kościoła seminaryjnego w Ołtarzewie. Zaprzyjaźniony z miejscowymi pallotynami, spoczął na pallotyńskim cmentarzu w Ołtarzewie, jako jedna z dwóch osób spoza Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego (drugą był ks. Antoni Słomkowski).
Prace Wojciecha Durka znajdują się w zbiorach kilku polskich muzeów:
- Muzeum Okręgowe w Toruniu - betonowe rzeźby Akt i Dwie główki dziecięce, obrazy olejne Autoportret (1922), Pietà (1927)
- Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy - drewniana rzeźba Głowa górala w kapeluszu
- Muzeum Teatralne w Warszawie - Portret Haliny Dunin-Rychłowskiej w roli panny młodej w "Weselu" Wyspiańskiego (olej, 1917)
Artystą plastykiem był także młodszy brat Wojciecha, Andrzej Piotr Durek (ur. 26 czerwca 1894 w Małej). Andrzej Durek należał w latach 1912-1914 do Drużyn Strzeleckich, potem służył w II brygadzie Legionów, a w 1920 ochotniczo na froncie wojny polsko-rosyjskiej. W okresie międzywojennym mieszkał w Rzeszowie, gdzie uczył w szkole krawieckiej. Działał tamże w organizacjach artystów i weteranów, pełnił funkcję ławnika, został odznaczony Krzyżem Niepodległości. Od listopada 1920 był żonaty z Honoratą Kołczak. Podobnie jak brat, tworzył rzeźby pomnikowe i religijne. Rzeszowskie muzeum posiada w zbiorach jego akwafortę Drewniany kościółek w Swilczy.
[edytuj] Źródła
- Hanna Kubaszewska, Wojciech Durek, w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, tom II: D-G, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975 (tamże artykuł redakcyjny Andrzej Durek)
- Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, Uzupełnienia i sprostowania do tomów I-VI (pod redakcją Małgorzaty Biernackiej), Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2003
- Bogusław Mansfeld, Wojciech Durek (1888-1951), rzeźbiarz i malarz, w: Artyści w dawnym Toruniu (pod redakcją Józefa Poklewskiego), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań 1985
- Bogusław Mansfeld, Wojciech Durek, w: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, tom I: A-G (pod redakcją Stanisława Gierszewskiego), Wydawnictwo Gdańskie, Gdańsk 1992
- Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938 (reprint Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1983, dotyczy Andrzeja Durka)