Stupa
Stupa (jap. 卒塔婆 sutoba?, sanskr. stūpa – kopiec, szczyt) zwana również pagodą – najprostszy typ budowli sakralnej buddyjskiej, rzadziej dźinijskiej, wywodzącej się z Indii. Ze względu na architekturę niezwykle odporna na trzęsienia ziemi. Zasadniczo funkcjonuje jako relikwiarz. Na terenie Sri Lanki ten typ budowli nosi nazwę dagoby, w Tajlandii - czedi, w Indonezji - candi, w Bhutanie, Nepalu i w Tybecie – czortenu, w Mongolii - suburganu.
Spis treści |
[edytuj] Symbolika
Dla buddystów stupa jest materialną reprezentacją doskonałego oświecenia. Obrazuje przekształcenie wszystkich emocji i żywiołów w oświeconą mądrość i pięć rodzin buddów. We wnętrzu stupy umieszcza się relikwie Buddy lub sutry.
[edytuj] Ewolucja architektoniczna
Stupa pierwotnie pełniła funkcję kopca sepulkralnego (mogilnego). Pierwsze indyjskie stupy przybierały formę półkulistej czaszy na podstawie o planie kwadratu lub koła. Wieńczył ją tzw. ganek (harmika) oraz maszt (jaszti) z parasolem (ćhattra) – jednym z symboli obecności Buddy - który z czasem przekształcił się w iglicę. Stupę zwykle otaczało kamienne ogrodzenie (wedika) z czterema ozdobnymi bramami (torana). Dobrym przykładem takiej wczesnej formy buddyjskiej stupy są budowle w Sanći i Bharhut. Stupy wznoszono nie tylko jako samodzielne budowle, lecz także jako ołtarze w obrębie świątyń.
Późniejsze stupy w Azji południowo–wschodniej przybrały kształt dzwonowaty a następnie coraz bardziej się różnicowały.
[edytuj] Czorten
Czorten, mcz’od–rten (dosłownie: "miejsce dharmy" – tybetański odpowiednik stupy. Budowla sakralna pełniąca zwykłe funkcję relikwiarza. Może przybierać formę wielkich budowli, jak i małych szkaplerzyków.
[edytuj] Dagoba
Dagoba (sanskr. dhātu garbha – relikwiarz) – typ budowli sakralnej, rodzaj monumentalnego relikwiarza buddyjskiego występujący na Cejlonie. Stanowi odmianę indyjskiej stupy. Budowana głównie z cegły, w kształcie czaszy o kształcie dzwonu (anda) na podstawie z trzystopniowego tarasu, ze zwieńczeniem (harmika) w formie iglicy. Do budowli przylegają bogato rzeźbione występy (wahalkada), często zawierające relikwie.
Szczególnie ważne i czczone dagoby to budowle wokół Anuradhapury, w północnej Sri Lance.
[edytuj] Czedi
Odmiana stupy występująca na terenie Tajlandii (język tajski: เจดีย์) i Birmy (język birmański: zedi). Nazwa pochodzi od palijskiego słowa ćajtja. Relikwie w niej umieszczone mogą być związane nie tylko z Buddą, lecz także z królami Tajlandii.[1]Wat, czyli cały zespół świątynny złożony z kilku budynków, jest często swoistym uzupełnieniem dla świętej czedi.[2]Główna czedi z relikwiami Buddy lub króla może być otoczona mniejszymi, w których umieszczone są relikwie słynnych mnichów lub opatów.
Na terenie samej Tajlandii wyróżnia się kilka stylów architektonicznych, które wpływają na kształt i zdobienia czedi. I tak na przykład dla stylu Sukhothai (XIII-XIV w.) typowa jest czedi w kształcie pąka lotosu, zaś dla stylu Ajutthaja (XIV-XVIII w.) - pierścieniowa iglica. Niektóre czedi wykazują wpływy khmerskie.[3]
[edytuj] Pagoda
W Europie przyjęło się rozróżnienie stupy i pagody, jednak należy pamiętać, że pagoda jest wynikiem długotrwałej architektonicznej ewolucji i zachowuje zasadnicze funkcje stupy. Relikwie przechowywane są w pojemniku znajdującym się w górnej części iglicy. [4]Pagoda dodatkowo posiada rozwinięte funkcje sakralne poza zwykłymi funkcjami relikwiarza. Sama nazwa "pagoda" używana w językach europejskich jest po prostu zniekształceniem sanskryckiego terminu bhagavatī ("święta"), jednak pod względem architektonicznym cechą wyróżniającą pagody jest ich forma - poligonalnych wież złożonych z wielu kondygnacji podkreślonych bogato zdobionymi daszkami[5], często z odchylonymi ku górze narożami i ozdobnymi wspornikami. Pagody zdobione są ornamentami rzeźbiarskimi, złoceniami, laką i polichromią. W takiej postaci pagody pojawiają się przede wszystkim w Chinach, Korei i Japonii, ale występują również na indonezyjskiej wyspie Bali. Dla ich określenia używa się chińskiego znaku 塔, pinyin: tă, język japoński: tō, język koreański: 탑 tap, czyli po prostu wieża. Mimo praktycznie tej samej nazwy pomiędzy pagodami chińskimi a japońskimi występują zauważalne różnice: w Chinach pagody są przeważnie murowane, natomiast w Japonii zazwyczaj drewniane, o konstrukcji zdolnej wytrzymać częste w tym kraju trzęsienia ziemi. W Japonii najczęściej występują pagody trzy- lub pięciokondygnacyjne (jap.: sanjū no to lub gojū no to), jednak sporadycznie budowano także wyższe: siedmio-, a nawet dziewięciokondygnacyjne.
Jednakże z drugiej strony w tejże Japonii, niezależnie od pagody, będącej ważną i o pokaźnych wymiarach budowlą stanowiącą część kompleksu świątynnego, istnieje również pojęcie tzw. gorintō, tzw. stupy pięciu elementów o niewielkich rozmiarach, mniej więcej wysokości dorosłego człowieka, nieco przypominającej tybetańskie czorteny.
W językach europejskich terminem "pagoda" określa się niekiedy także wysmukłe stupy w stylu południowym (Cejlon, Birma, Tajlandia itd.).
Najbardziej znane stupy/pagody znajdują się w:
- Indiach: w Sańći
- Birmie: zedi Szwe Dagon w stolicy Birmy Rangun. Wybudowana na przełomie IX wieku i X wieku.
- Tajlandii: chedi w Nakhon Pathom
- Indonezji: w Borobudur
- Nepalu: stupa Swayambhunath w Katmandu
- Chinach: Mała i Wielka Pagoda Dzikich Gęsi w Xi'an z VII wieku oraz Żelazna Pagoda w Kajfengu z XI w.
- Japonii: przy świątyniach w Narze – Hōryūji z VII w. i Yakushiji z VIII w.
Forma pogody pojawiła się w XIX w. także w europejskiej architekturze ogrodowej, przede wszystkim w stylu chinoiserie, np. w Brukseli, we Wrocławiu itd.
Wraz z rozwojem buddyzmu w Polsce wybudowano do tej pory kilka stup. Dwie największe - Stupa Cudów i Stupa Oświecenia znajdują się Buddyjskim Ośrodku Medytacyjnym w Kucharach koło Drobina (ok. 100 km od Warszawy).
[edytuj] Bibliografia
- Tajlandia, Wydawnictwo Wiedza i Życie, Warszawa 1999 ISBN 83-7184-914-1
[edytuj] Linki zewnętrzne
- theravada.int.pl - szeroki artykuł o stupie
- Stupa Cudów w Polsce (Kuchary)
- Stupa w Chanteloup (1775) (fr)
|
||||||||||||||||||||||||
Przypisy