Senat (I Rzeczpospolita)
Senat (I Rzeczpospolita) - izba wyższa parlamentu I Rzeczypospolitej.
Spis treści |
[edytuj] Senat do czasów konstytucji z 3 maja 1791r.
Senat wyłonił się z Rady królewskiej, będącej już w XIV w. organem doradczym króla Polski. Od 1493, wobec przeistoczenia się reprezentacji sejmików ziemskich w osobną izbę poselską, Senat stał się, obok króla, jedną z trzech izb polskiego sejmu. W 1569, w wyniku unii lubelskiej, do senatu weszli dostojnicy litewscy. W skład Senatu weszło dożywotnio 140 najwyższych dygnitarzy Rzeczypospolitej, zasiadających w ustalonym porządku starszeństwa (urzędy senatorskie). Obradom Senatu formalnie przewodniczył król za pośrednictwem marszałka wielkiego koronnego. Na czele tej izby stali arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski jako najwyżsi senatorowie w państwie. Prymas jako przewodniczący Senatu mógł dysponować instytucjami ustawodawczymi. Mógł też zgromadzić Senat na prywatne narady także pod nieobecność króla. [1]
Senatorowie wyrażali swoje opinie poprzez tzw. vota senatorskie, które uwzględniał król (w jego imieniu kanclerz wielki koronny) formułując konkluzję, która była oficjalnym stanowiskiem Senatu. Posiedzenia Senatu zwoływano w tym samym czasie co sesje sejmu walnego. W okresach pomiędzy sesjami sejmowymi król odbywał rady senatu (łac. senatus consilia), na których uchwalano tzw. senatus consulta, które odczytywano na pierwszej sesji nowego Sejmu. Artykuły henrykowskie wprowadziły instytucję 16 senatorów-rezydentów, z których czterej mieli być stale obecni przy boku króla dla jego kontroli. W 1641 liczbę senatorów-rezydentów zwiększono do 28. W XVIII w., wobec paraliżu prac sejmowych, rady senatu przejęły w praktyce znaczą część uprawnień sejmu i to na nich zapadał szereg decyzji państwowych. Król w izbie senatorskiej faktycznie decydował o najważniejszych sprawach państwa, m.in. o wojnie i polityce zagranicznej. Senat, jako izba wyższa opiniował projekty konstytucji sejmowych, przedkładane mu przez izbę poselską, które następnie wracały tam z poprawkami senackimi pod głosowanie.
[edytuj] Senat w czasach konstytucji z 3 maja 1791r.
[edytuj] Skład senatu
Powstały na mocy Konstytucji 3 maja z 1791r. senat, obradował pod przewodnictwem króla, a w jego skład wchodzili wojewodowie, kasztelanowie, biskupi i ministrowie; łącznie 132 członków. Na obsadę stanowisk senatorskich wpływ miały sejmiki. Zgodnie z uchwaloną 16 maja 1791 r. ustawą o sejmikach, po śmierci Stanisława Augusta jego następcy mięli dokonywać nominacji senatorskich spośród podwójnej liczby kandydatów wysuniętych przez sejmiki. Zasadniczo zmieniło to sposób powoływania senatorów odchodząc od dożywotniego mianowania na rzecz obieralności.
[edytuj] Kompetencje senatu i sposób podejmowania decyzji
Kompetencje senatu zostały znacznie ograniczone. Senat stracił prawo inicjatywy ustawodawczej, a przy uchwalaniu ustaw przez sejm miał tylko prawo veta zawieszającego zakresie spraw politycznych, cywilnych i karnych. Co w praktyce oznaczało, że w przypadku nie przyjęcia projektu przez senat, ostateczną decyzję podejmowała izba poselska następnej kadencji. W innych kwestiach po podjęciu uchwały przez izbę poselską, sprawę przesądzało ostatecznie większością głosów posiedzenie obu izb połączonych. Na Sejmie konstytucyjnym, który był przewidziany co 25 lat w celu dokonania rewizji konstytucji, senat miał pełnić rolę „rady starszych”, której opinia nie była wiążąca dla izby poselskiej.
[edytuj] Zasadnicze zmiany w funkcjonowaniu senatu
Zasadniczą zmianą w funkcjonowaniu senatu zawartą w Konstytucji z 1791r., było wprowadzenie kadencyjności. Sejm miał być „zawsze gotowy” do zwołania. Oznaczało to wprowadzenie dwuletniej kadencji parlamentu, podczas której posłowie zachowywali swe mandaty, przez co mogli być w każdej chwili zwołani na sesję nadzwyczajną. Na mocy Konstytucji z 1791 r. pozycja izby wyższej parlamentu została znacznie ograniczona w stosunku do izby poselskiej, nie mniej jednak wprowadziła szereg zmian w organizacji Senatu, nadając tej instytucji nowożytny charakter.
[edytuj] Literatura
- Łaszewski R., Salmonowicz S., Historia ustroju Polski, Toruń 2001
- Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2003