Rembrandt

Autoportret (1630)

Autoportret (1661)

Autoportret (ok. 1669)

Portret szlachcica polskiego, 1637

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (ur. 15 lipca 1606 w Lejdzie, zm. 4 października 1669 w Amsterdamie) – holenderski malarz, rysownik i grafik. Uważany powszechnie za jednego z największych artystów europejskich, jeden z najważniejszych malarzy holenderskich Złotego Wieku, okresu w którym kultura, nauka, gospodarka, potęga militarna i wpływy polityczne Holandii osiągnęły swoje apogeum. W realny sposób przedstawiał naturę, degradował człowieka i pokazywał jego słabe strony.

[edytuj] Biografia

Urodził się jako ósmy syn młynarza. Studia odbył w Lejdzie u malarza J. I. van Swanenburga (ok. 1624—1627), później u Pietera Lastmana w Amsterdamie, po czym na krótki czas powrócił do Lejdy. Ok. 1631 roku osiedlił się w Amsterdamie, szybko zyskując rozgłos jako portrecista. W roku 1634 ożenił się z Saskią van Uylenburgh, która umarła w 1642 roku na zapalenie płuc, kilka lat po urodzeniu syna Rumbartusa (zm. 1665). Pomimo znacznego majątku żony popadł Rembrandt po jej śmierci w trudności finansowe, które w roku 1656 doprowadziły do licytacji posiadanego przezeń zbioru dzieł sztuki i osobliwości. Towarzyszką życia jego została Hendrikje Stoffels, jego była służąca. Założyła ona handel dziełami sztuki i w ten sposób uratowała Rembrandta od niedostatku.

[edytuj] Twórczość

Rembrandt zwany jest słusznie „malarzem duszy” w przeciwieństwie do Rubensa, malarza ciała. Ujmuje on wszystkie zjawiska głęboko: początkowe dzieła jego cechuje dramatyczne napięcie, jednak prace późniejszego okresu twórczości są coraz spokojniejsze i bardziej pełne duchowego pogłębienia.

Spuścizna artystyczna Rembrandta jest bardzo bogata. W Lejdzie w latach (1617—1631) powstały portrety własne (Kassel, Haga i in.), portrety krewnych (m. i. ojca i matki w Mauritshuis w Hadze), sceny biblijne: „Ofiarowanie Chrystusa w świątyni” (Hamburg), „Samson i Dalila” (Berlin), „Grosz czynszowy” (Londyn) i in., dalej przedstawienia starców, czytających lub rozmyślających w mrocznych wnętrzach. Prawie wszystkie obrazy Rembrandta tego okresu są małego formatu, malowane z wielką dokładnością. W pierwszych latach pobytu w Amsterdamie zyskał rozgłos, jako świetny portrecista, sławnym arcydziełem „Lekcja anatomii Doktora Tulpa” (1632, Haga). W okresie tym powstały znakomite portrety: „Pisarz” (1631, Kassel), „Budowniczy okrętów z żoną” (1633, Londyn), „Dama z wachlarzem” (Londyn), grupa, przedstawiająca kaznodzieję Anslo, pocieszającego kobietę w żałobie (1641, Berlin) i in. Z licznych autoportretów Rembrandta z tego okresu (lata trzydzieste XVII. w.) najlepsze znajdują się w Luwrze w Paryżu, w Galerii Uffizi we Florencji i w galeriach: drezdeńskiej, londyńskiej, haskiej i berlińskiej. Silnym napięciem dramatycznym odznaczają się: „Ofiara Abrahama” (1635, Petersburg) i „Oślepienie Samsona” (1636, Frankfurt nad Menem). „Ofiara Manoaha” (1641, Drezno) zapowiada już spokój i barwność dojrzałego okresu. Piękno aktu kobiecego wykazuje „Danae” (1636, Petersburg). Z okresu tego wyliczyć jeszcze należy małego formatu sceny Nowego Testamentu, spośród których „Męka Pańska” (1634, Monachium) i „Chrystus jako ogrodnik” (1638, Londyn) wysuwają się na plan pierwszy. W roku 1642 powstał sławny obraz zwany „Straż nocna” (Amsterdam), stanowiący punkt zwrotny w twórczości Rembrandta od silnego realizmu lat 30. do pewnego wizjonerstwa i mistycyzmu. Ze zbiorowych portretów tej epoki najsławniejsze: „Lekcja anatomii Doktora Deymana” (zachowany częściowo) i 1662 powstały obraz „Stalmeesters” (zarząd cechu sukienników) (w Amsterdamie). Z dojrzałego okresu twórczości Rembrandta najpiękniejsze są portrety: Nik. Bruyningh, (1652, Kassel), burmistrza Jana Sixa (1654, Amsterdam), syna Tytusa (Petersburg, Londyn, Wiedeń), Hendrikje (Luwr w Paryżu, Berlin), autoportrety, wreszcie liczne popiersia starych Żydów (Petersburg, Drezno, Florencja). Znaczny dział zajmują w twórczości Rembrandta tego okresu sceny ze Starego i Nowego Testamentu, jak małego formatu „Zuzanna wśród starców” (1647, Berlin), „Tobiasz” (1645, Berlin i 1650, Richmond) itd.. Następnie potężne kompozycje: „Błogosławieństwo Jakuba” (1654, Kassel), „Saul i Dawid” (ok. 1659, Haga) i „Powrót marnotrawnego syna” (ok. 1665, Petersburg). Z obrazów religijnych powstały jeszcze: „Św. Rodzina” (1644, Downton Castle, 1645, Petersburg; 1646, Kassel), „Emaus” (ok. 1650, Kopenhaga; 1648, Luwr). Rzadko malował Rembrandt martwe natury: „Zabity wół w rzeźni” (Luwr i Glasgow) itp., niezbyt też często krajobrazy (Amsterdam, Berlin, Kassel, Kraków), pojawiające się w jego twórczości od roku 1635.

Rembrandt pozostawił po sobie około 700 obrazów olejnych, 300 grafik i około 1000-2000 rysunków. Charakterystyczną cechą dzieł Rembrandta jest zafascynowanie efektami światła i głębokich cieni. Jego styl i technika ewoluowały z biegiem lat, jednak zamiłowanie do dramatycznego oświetlenia malowanych scen zajmowało centralną pozycję w jego całej twórczości, tak malarskiej jak graficznej. Obrazy malowane są z olbrzymią swobodą, im później tym bardziej szerokimi, swobodnymi pociągnięciami pędzla. Przez całe życie malował z wielkim zamiłowaniem autoportrety. Powstało ich niemal 100, w tym około 20 grafik, tworząc w ten sposób "pamiętnikarski" zapis zmian jakie życie i doświadczenia wycisnęły na jego twarzy. Serię zapoczątkował w roku 1627 portretem własnym jako młodego mężczyzny, ukrywającego twarz w cieniu. Jednym z ostatnich dzieł jest płótno z 1669 roku, z którego spogląda na nas stary, poszarzały i pomimo uśmiechu, zmęczony życiem człowiek zapadający się w ciemność. Obraz powstał tuż przed śmiercią artysty.

Bardzo wielka jest spuścizna mistrzowskich rysunków Rembrandta, piórkowych i lawowanych tuszem (rzadsze są kredkowe). Znajdują się w dużych zbiorach europejskich. Dla dziejów grafiki przełomowe znaczenie miały akwaforty Rembrandta, oddające wspaniale jego efekty światłocieniowe. Wykonał ich ok. 350, obejmują tematy te same co obrazy. Najsławniejsze: „Przekupień trucizny na szczury” (1632), „Krajobraz z trzema drzewami” (1643), „Autoportret w czasie rysowania” (1645), „Trzy krzyże” (1653), „Chrystus w Emaus” (1654), „Ecce Homo” (1655) i wiele in.

[edytuj] Światłocień

Potężnym środkiem malarskim Rembrandta był światłocień, w sposób jemu właściwy stosowany, będący połączeniem światła i cienia, zmroku, z którego wyłaniają się postacie, oraz jasnych promieni. Rembrandt stosował mistrzowski światłocień zbliżony do dzieł np. Caravaggia, jednak w przeciwieństwie do włoskiego malarza, światło u Rembrandta ma charakter raczej metafizyczny niż ekspresyjny, a jego źródło jest często trudne do ustalenia (np. w "Oślepieniu Samsona" światło pada z punktu zbiegu linii perspektywicznych, a w "Wieczerzy w Emaus" - z blatu stołu, przy którym siedzi Chrystus).

[edytuj] Kolorystyka

W latach ok. 1630 następuje u Rembrandta zmiana kolorytu, z zimnych tonów niebieskawo zielonkawych na ciepłe, złoto-brązowe. Około roku 1640 pojawiają się w jego dziełach silna czerwień i głęboki ton żółty, ostatnie zaś 20-lecie jego twórczości charakteryzują silniejsze efekty kolorystyczne i znacznie szerszy sposób malowania.

[edytuj] Lista ważniejszych dzieł Rembrandta

Lekcja anatomii doktora Tulpa

Wymarsz strzelców

Saskia jako Flora, 1635

Powrót syna marnotrawnego

Straż Nocna (własc. Wymarsz kompanii strzelców) (1642, Rijksmuseum, Amsterdam)
Ukamienowanie św. Szczepana
Balaam i oślica
Koncert
Tobiasz i Anna
Dawid z głową Goliata przed Saulem
Lekcja anatomii doktora Tulpa
Samson i Dalila
Wskrzeszenie Łazarza
Judasz zwracający srebrniki
Malarz w pracowni
Jeremiasz opłakujący zniszczenie Jerozolimy
Ofiara Abrahama
Danae (1650, Ermitaż, Petersburg)
Uczta Baltazara
Oślepienie Samsona
Ofiara Izaaka
Św. Rodzina
Wieczerza w Emmaus
Izaak i Rebeka, lub Żydowska narzeczona (ok. 1665)
Józef i żona Putyfara
Powrót syna marnotrawnego (ok. 1668)
Batszeba
Jakub Błogosławi synów Józefa (1656)
Matka Rembrandta czytająca Biblię
Spisek Klaudiusza Cywilisa

[edytuj] Dzieła Rembrandta w Polsce

W Polsce znajdują się trzy obrazy Rembrandta. Jeden z nich (Pejzaż z miłosiernym Samarytaninem), przechowywany jest w Muzeum Czartoryskich w Krakowie, a dwa pozostałe (Uczony przy pulpicie (inny tytuł: Ojciec żydowskiej narzeczonej) z 1641 r. i Dziewczyna w kapeluszu z 1641 r. (inny tytuł: Żydowska narzeczona - nie mylić z innym obrazem o tym tytule z Rijksmuseum) na Zamku Królewskim w Warszawie.

O ile kwestia autorstwa Pejzażu z miłosiernym Samarytaninem nie podlegała wątpliwości, o tyle w przypadku dwóch pozostałych dzieł dopiero w 2006 roku oficjalnie potwierdzono, że namalował je Rembrandt. Obrazy te, zakupione przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, trafiły później w ręce rodziny Lanckorońskich, a następnie zostały przejęte przez gestapo. Po wojnie rodzinie udało się je odzyskać. W 1994 Karolina Lanckorońska przekazała swoją kolekcję w darze dla Narodu Polskiego i w ten sposób na Zamek trafiły oba dzieła Rembrandta.

[edytuj] Literatura dodatkowa

R. Avermaete, Rembrandt i jego czasy, Warszawa 1978.
M. Bockemuehl, Rembrandt. Tajemnica objawionej formy, Kolonia 2006.
A. Chudzikowski, Rembrandt van Rijn, Warszawa 1972.
D. De Jong, Rembrandt, książę malarzy, Warszawa 1961.
A. Dobrzycka, Rembrandt, Warszawa 1958.
D. M. Field, Rembrandt, Warszawa 2007.
J. Hodge, Rembrandt, Kraków 1994.
J. Kuzniecow, Rembrandt, Warszawa 1988.
H. W. van Loon, Życie i czasy Rembrandta, Warszawa 1950.
T. Mańkowski, Obrazy Rembrandta w galerii Stanisława Augusta, Kraków 1929.
J. Michałkowa, Rembrandt, Warszawa 1960.
J. Michałkowa, J. Białostocki, Rembrandt w oczach współczesnych, Warszawa 1957.
M. Rostworowski, Rembrandta przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, Warszawa 1980.
S. Stopczyk, Biblia Rembrandta, Warszawa 1960.
S. Zuffi, Rembrandt, Warszawa 2000.