Nazwy miejscowości
 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Nazwy miejscowości zachowują wiele zjawisk językowych i kulturowych, po których nie pozostał żaden inny ślad.
Nazwy miejscowości dzielą się najogólniej na:
- pochodzące od cech miejsca, w którym znajduje się miejscowość
- pochodzące od ludzi związanych z miejscowością
W każdej z nich można wydzielić pewne podkategorie, np. w nazwach odosobowych znajdują się m.in.:
- nazwy służebne, dla miejscowości świadczących pewne usługi dla dworu (np. Piekary, Szczytniki)
- nazwy patrymonialne, oznaczające potomków założyciela. W Polsce są to wszystkie miejscowości zakończone na -icy lub -ice. (sufiks -ic w staropolskim oznacza potomka)
- nazwy dzierżawcze, pochodzące od właściciela, np. zakończone na -ów
Spis treści |
[edytuj] Przegląd nazw miast w Polsce
[edytuj] Nazwy najstarsze
W nazwach najstarszych zachowały się pewne zjawiska z epoki przedpaństwowej i pewne cechy dawnego języka.
Są to:
- nazwy związane z gospodarką żarową, takie jak: Żagań, Żary, Zgorzelec
- nazwy związane z organizacją plemienną: przede wszystkim Opole
- nazwy pochodzące od imion własnych, np. Sulejów (wieś była ojcowizną Suleja),
- formy dzierżawcze ze starym przyrostkiem *-jЬ, którego śladem jest miękkość spółgłoski wygłosowej. Są to m.in. Poznań (od Poznana) i Wrocław, w którym miękkie w zachowane zostało tylko w przypadkach zależnych: Wrocławia itd.
- użycie morfemów w znaczeniu, które później utraciły. Np. Kalisz od morfemu kał oznaczającego dawniej błoto.
- nazwy związane z położeniem geograficznym, takie jak: Ostrów Wielkopolski, Ostrów Mazowiecka (od słowa 'ostrów' - dawniej 'wyspa'), Leszno (dawniej 'Leszczno' - znaczy zarówno 'las' jak i 'leszczyna'), Szczyrk (od 'szczyrkać' czyli szemrać jak kamienie w potoku, według innych źródeł 'szczyrk' to gleba, żwir).
Bardzo zagadkową nazwą jest Nysa. Niewątpliwie pochodzi ona od rdzenia nid, obecnego w dziesiątkach nazw rzek i miejscowości w Polsce i innych krajach słowiańskich (głównie jako Nida). Nie ma też problemów z przejściem d w s. Zagadkowe jest jednak depalatalizacja ń do n, które jest bardzo rzadko notowanym zjawiskiem.
[edytuj] Nazwy średniowieczne (dla dość luźnego rozumienia nazwy "średniowiecze")
Występują tu nazwy związane z nowymi działami gospodarki oraz z osadnictwem.
- Dotyczące hodowli i upraw : Końskie (słynne swego czasu z hodowli koni).
- Dość ciekawe są Lgoty, Ligoty i Wole, oznaczające nowe osady zwolnione ze świadczeń na rzecz panującego przez pierwsze lata po założeniu. Lgota oczywiście pochodzi z tego samego rdzenia co ulga, ulżyć.
Wydaje się, że także "lgnąć" w znaczeniu np. "grzęznąć w bagnie", blisko jest "łęg", podmokła łąka.
- Z tego także okresu pochodzą nazwy zawierające słowa typu Kościół lub Targ
oraz inne związane z tymi zjawiskami (Środa Śląska, od dnia targowego w środę).
[edytuj] Nazwy nowe
Najnowsze nazwy to wszystkie nazwy związane z przemysłem (takie jak Nowa Huta).
Również wiele nazw zostało wymyślonych na terenach niemieckich uzyskanych po drugiej wojnie. M.in. nazwy Karpacz (niem. Krummhübel) i Dzierżoniów (niem. Reichenbach).
[edytuj] Wpływy innych języków słowiańskich
Bliskość fonetyczna i leksykalna języków z rodziny słowiańskiej sprzyjała ich wzajemnym wpływom na obszarach pograniczy. Dość dobrze widać wpływy języka czeskiego na niektóre nazwy na Górnym Śląsku i języków wschodniosłowiańskich na pograniczu wschodnim. Jest to na przykład przejście samogłosek nosowych w u. Przykłady to Prudnik (zamiast Prądnik od prąd rzeki), Głubczyce (zamiast Głąbczyce, od osoby o imieniu Głąbek).
[edytuj] Wpływy niemieckie
Wiele nazw miało pierwotną nazwę słowiańską, która następnie została zgermanizowana i zrepolonizowana do innej postaci. Są to m.in.:
- Bardo - Warthau - Warta Bolesławiecka