Kanada
| Canada Kanada |
|||||
|
|||||
| Dewiza: (łac.) A Mari Usque Ad Mare (Od morza do morza) |
|||||
| Hymn: O Canada | |||||
 |
|||||
| Język urzędowy | angielski, francuski | ||||
| Stolica | Ottawa | ||||
| Ustrój polityczny | monarchia konstytucyjna | ||||
| Głowa państwa | monarcha Elżbieta II | ||||
| W jej imieniu | gubernator generalny Michaëlle Jean |
||||
| Szef rządu | premier Stephen Harper | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
2. na świecie 9 976 140 km² 8,92% |
||||
| Liczba ludności (2007) • całkowita • gęstość zaludnienia |
36. na świecie 32 815 000▲ 3,3 osób/km² |
||||
| Konfederacja Kanady | 1 lipca 1867 | ||||
| Jednostka monetarna | 1 dolar kanadyjski = 100 centów (CAD, $) | ||||
| Strefa czasowa | UTC -3,5 do -8 - zima UTC -2,5 do -7 - lato |
||||
| Kod ISO 3166 | CA | ||||
| Domena internetowa | .ca | ||||
| Kod samochodowy | CDN | ||||
| Kod telefoniczny | +1 | ||||
 |
|||||
Kanada (ang. Canada) - państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi. Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji)[1] oraz 36. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.
Obszar obecnej Kanady zamieszkiwały od tysięcy lat ludy tubylcze (plemiona Indian i Inuitów). Rozpoczęte pod koniec XV w. brytyjskie i francuskie ekspedycje zbadały całe atlantyckie wybrzeże Kanady, co spowodowało stopniowe ich zasiedlenie przez brytyjskich i francuskich obywateli. W 1867 r. cztery kolonie wchodzące w skład Brytyjskiej Ameryki Północnej uchwaliły Konfederację Kanady i powołały do życia nowe państwo - Kanadę. Stopniowy proces uniezależniania się od Wielkiej Brytanii osiągnął punkt kulminacyjny w 1982 r., gdy uchwalenie nowej Ustawy o Kanadzie (ang. Canada Act 1982) zerwało ostatnie więzi zależności od parlamentu brytyjskiego.
Kanada do dziś pozostaje monarchią konstytucyjną, z Elżbietą II jako głową państwa i utrzymuje demokrację parlamentarną. Jako federacja złożona z dziesięciu prowincji i trzech terytoriów, Kanada pozostaje krajem dwujęzycznym i wielokulturowym, w którym na poziomie federalnym obowiązują dwa języki oficjalne: angielski i francuski (w ich kanadyjskich odmianach). Kanada jest państwem uprzemysłowionym i zaawansowanym technicznie, o zróżnicowanej gospodarce w znacznym stopniu uzależnionej od własnych bogactw naturalnych i wymiany handlowej - zwłaszcza ze Stanami Zjednoczonymi, z którymi Kanada posiada trwałe i złożone związki.
[edytuj] Nazwa
Nazwa "Kanada" pochodzi od irokeskiego słowa "canada" oznaczającego "wioskę" lub "osiedle". W 1535 r. mieszkańcy okolic obecnego miasta Quebec używali go, wskazując podróżnikowi Cartierowi drogę do wioski Stadacona[2]. Cartier natomiast posłużył się słowem "Canada" na określenie nie tylko wioski, ale całego obszaru podległego wodzowi Stadacony o imieniu Donnacona. Od 1545 r. europejskie książki i mapy zaczęły nazywać ten region "Kanadą"[3].
Jako "Kanadę" zaczęto nazywać także francuską kolonię obejmującą część Nowej Francji wzdłuż Rzeki Św. Wawrzyńca i północne wybrzeża Wielkich Jezior. W 1791r. podzielono ją na dwie kolonie - Górną Kanadę (anglojęzyczną) i Dolną Kanadę (francuskojęzyczną) - aż do ich połączenia w 1841 r. w brytyjską Prowincję Kanady (ang. Province of Canada). W Konfederacji Kanady z 1867 r. cztery kolonie wchodzące w skład Brytyjskiej Ameryki Północnej powołały do życia nowe państwo: "Dominium Kanady". Nazwa ta obowiązywała do lat 50 XX w. Kiedy Kanada zyskała polityczną autonomię od Wielkiej Brytanii, rząd federalny coraz częściej zaczął się posługiwać w dokumentach państwowych i traktatach prostą nazwą "Kanada". Ustawa o Kanadzie 1982 zawiera tylko nazwę "Canada" i jest to obecnie jedyna (i dwujęzyczna) oficjalna nazwa państwa. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w 1982 r., gdy nazwę święta państwowego zmieniono z "Dnia Dominium" na "Dzień Kanady".
[edytuj] Geografia
Zobacz więcej w osobnym artykule: Geografia Kanady.
Kanada zajmuje większą część północnej Ameryki Północnej, sąsiadując ze Stanami Zjednoczonymi na południu i stanem Alaska na północnym zachodzie. Od zachodu oblewa ją Ocean Spokojny, od wschodu Ocean Atlantycki, a od północy Ocean Arktyczny[4]. Biorąc pod uwagę całe terytorium Kanady, jest ona drugim co do wielkości państwem świata (po Rosji) i największym na kontynencie. Wliczając jedynie tereny lądowe, kraj zajmuje w tej klasyfikacji czwarte miejsce (wyprzedzają ją Rosja, Chiny i Stany Zjednoczone)[5]. Najbardziej na północ wysuniętym miejscem zamieszkania ludzi w Kanadzie (i na świecie) jest Posterunek Kanadyjskich Sił Zbrojnych w Alert na północnym krańcu Ziemi Ellesmere'a - równoleżnik 82,5°N - tylko 817 kilometrów od Bieguna Północnego[6].
[edytuj] Ukształtowanie powierzchni
Obszar Kanady otaczany jest przez trzy oceany: na wschodzie Atlantycki, na zachodzie Spokojny, a na północy Arktyczny. Wybrzeża Kanady są dobrze rozwinięte. Na zachodzie wysokie, z licznymi fiordami i wyspami, będącymi częścią zanurzonego w oceanie fragmentu Gór Nadbrzeżnych. Archipelag tak utworzony obejmuje wiele setek wysp (część z nich leży w granicach Alaski), z których największymi są Vancouver i Wyspa Królowej Charlotty. Wschodnie wybrzeża, nieco słabiej urozmaicone i niższe, tworzą półwyspy Labrador i Nowa Szkocja, oddzielone Zatoką Św. Wawrzyńca, a także wyspy Nowa Fundlandia, Cape Breton, Wyspa Księcia Edwarda, Anticosti i kilka pomniejszych. Wybrzeża północne są przeważnie niskie i posiadają wiele zatok i półwyspów. Do najznaczniejszych zatok należą Zatoka Hudsona, Ungava, Coronation i Mackenzie. Największe półwyspy to Ungava, Melville i Boothia. Kanadyjska Arktyka obejmuje szereg wysp skupionych w Archipelagu Arktycznym. Największymi wyspami tego archipelagu są Ziemia Baffina, Ellesmere'a, Wiktorii, Banksa i Wyspy Królowej Elżbiety. Od 1925, Kanada rości sobie prawa do części Arktyki pomiędzy długością geograficzną 60°W a 141°W, opierającej się swym północnym wierzchołkiem o biegun północny[7]; roszczenia te nie są powszechnie uznawane przez społeczność międzynarodową.
Większą część kontynentalnej Kanady tworzy tzw. Tarcza Kanadyjska. Obejmuje ona także większą część Archipelagu Arktycznego. Tarcza Kanadyjska jest prekambryjskim tworem geologicznym, tworzącym rozległy płaskowyż o wysokości od 300 do 1100 metrów n.p.m. We wnętrzu Tarczy Kanadyjskiej istnieje nieckowe zagłębienie tworzące Zatokę Hudsona i nizinę ją okalającą (Nizina Hudsońska). Wschodnią krawędź tarczy tworzą Góry Torngat na Labradorze oraz kilka pomniejszych pasm górskich na Ziemi Baffina i Wyspie Ellesmere'a. Na południe od Tarczy Kanadyjskiej leży Kraina Wielkich Jezior Amerykańskich, Nizina Laurentańska (Nizina Rzeki św. Wawrzyńca) oraz Appalachy Kanadyjskie. Od zachodu Tarczę Kanadyjską otacza pas Równin Wewnętrznych. Ich północną częścią jest Nizina Rzeki Mackenzie. Na zachód od równin leży pasmo Kordylierów Kanadyjskich, które tworzą dwa główne pasma – Góry Skaliste i Góry Nadbrzeżne oraz szereg pomniejszych. Obszar pomiędzy tymi pasmami wypełniają wewnętrzne wyżyny. Oddzielnym masywem jest pasmo górskie oddzielające Alaskę od Jukonu – Góry Św. Eliasza, w których położony jest najwyższy szczyt Kanady Mount Logan (5959 m n.p.m.).
We wschodniej Kanadzie Rzeka Świętego Wawrzyńca rozszerza się w Zatokę Świętego Wawrzyńca, jedno z największych estuariów świata; u jej ujścia leży wyspa Nowa Fundlandia. Na południe od Zatoki znajdują się prowincje Maritimes, na wschodzie obejmująca fragment Gór Appalachów rozciągających się na południe od Nowej Anglii i półwyspu Gaspé w prowincji Quebec. Wchodzące w skład Maritimes Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja oddzielone są od siebie Zatoką Fundy, słynnej ze względu na największe amplitudy pływów morskich. Największą część centralnej Kanady zajmują prowincja Ontario oraz Zatoka Hudsona. Na zachód od Ontario rozciąga się szeroka, płaska Preria Kanadyjska sięgająca do Gór Skalistych, które oddzielają ją od Kolumbii Brytyjskiej.
[edytuj] Wody
Obszar Kanady, z wyjątkiem części Wielkich Równin oraz najwyżej położonych pasm górskich, jest bardzo bogaty w wody śródlądowe. Większość powierzchni Kanady leży w zlewisku wodnym Oceanu Arktycznego. Obejmuje on wszystkie rzeki uchodzące do samego oceanu, jak i jego licznych zatok. Do największych z nich należą: Mackenzie, Nelson i Saskatchewan oraz pomniejsze. Do największych słodkowodnych zbiorników tego obszaru należą Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze, Jezioro Athabaska, Jezioro Reniferowe, Jezioro Winnipeg i wiele pomniejszych. Zlewisko Oceanu Atlantyckiego obejmuje południowo-wschodnią część kraju oraz wschodnią część Labradoru. Do największych rzek należą: Rzeka Świętego Wawrzyńca i Ottawa oraz pomniejsze. Do największych słodkowodnych zbiorników wodnych należą Wielkie Jeziora Ameryki Północnej, Jezioro Simcoe, Jezioro Nipigon, Jezioro Świętego Jana i wiele pomniejszych. Zlewisko Oceanu Spokojnego obejmuje wąski pas na zachód od Gór Skalistych. Najznaczniejszymi są rzeki Fraser i Jukon.
[edytuj] Klimat
Klimat w Kanadzie jest zróżnicowany i zależy od szerokości geograficznej. Na północy Kanady występuje klimat subpolarny i polarny. W centrum kraju występuje klimat kontynentalny chłodny, natomiast na południu jest on umiarkowany ciepły. W rejonie Gór Kordylierów spotkamy się z klimatem górskim. Jednym z ważniejszych czynników kształtujących klimat Kanady jest zimny Prąd Labradorski i ciepły Prąd Północnopacyficzny. Między północną a południową częścią kraju występuje bardzo duża rozpiętość temperatur. Tak więc na północy Kanady średnia temperatura lipca wynosi -5°C, a na południu 21°C. W styczniu natomiast temperatury wahają się od -35°C na północy kraju do 1-4°C na południowym-zachodzie. Największe opady występują w Kordylierach. Ich roczna suma wynosi około 6000 mm. Na wybrzeżach wynoszą około 1000 mm, a w środkowej Kanadzie od 300 mm do 500 mm.
[edytuj] Flora
W szacie roślinnej Kanady dominuje typowa dla strefy klimatów umiarkowanych chłodnych formacja roślinna, czyli lasy iglaste (tajga). Charakteryzuje się ona przewagą drzew iglastych takich jak świerki, jodły, sosny i modrzewie. Mniejsze znaczenie mają drzewa liściaste (brzozy, olsze, wierzby i topole) oraz krzewinki z rodziny wrzosowatych (np. borówki) oraz mchy i porosty. Kanadyjska tajga jest ogromnym i zwartym ekosystemem. Ponadto w kanadyjskich lasach wschodnich możemy odnaleźć gatunki typowe bardziej dla południowych klimatów np. kłęk kanadyjski, magnolie, sasafrasy, jawory, dęby i platany. Nad pacyficznymi wybrzeżami w łagodnym, morskim klimacie wykształcają się specyficzne, umiarkowane lasy deszczowe. W sumie kanadyjskie lasy zajmują powierzchnię 310 mln ha, z czego 236 mln ha przypada na lasy gospodarcze[8]. Na terenie Kanady znajdują się także duże obszary łąk i pastwisk. W przeciwieństwie do stereotypu prezentującego Kanadę jako bezkresne obszary dawnej prerii porosłe pszenicą, ziemie orne zajmują zaledwie 10% powierzchni kraju i leżą głównie w południowych rejonach prowincji Alberta i Saskatchewan. Zachowane prerie w części północnej porastają wysokie trawy, podczas gdy na południu dominuje niska roślinność trawiasta. W kanadyjskich górach występuje azonalna roślinność alpejska. Zaczyna się ona powyżej granicy lasu. Wiosną górskie łąki zakwitają dywanami wielobarwnych dzikich kwiatów takich jak lilie, zawilce narcyzowate, arniki, pięciorniki i bukwice zwyczajne. Duże znaczenie przywiązuje się w Kanadzie dla ochrony przyrody, ochronie podlega tu np. aż 400 gatunków ptaków migrujących i ponad 11 mln ha siedlisk przyrodniczych. W sumie ochronie w 3.000 obszarów podlega 9% obszaru lądowego państwa[9].
[edytuj] Fauna
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Historia
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Kanady.
Tubylcza tradycja utrzymuje, że rdzenne ludy Kanady zamieszkiwały poszczególne części kraju od początku historii. Badania archeologiczne potwierdzają obecność człowieka w północnej części Jukonu 25 500 lat temu, a w południowym Ontario 9 500 lat temu[10][11]. Pierwszymi przybyszami z Europy byli Wikingowie, którzy osiedlili się na krótko w L'Anse aux Meadows około roku 1000.
Kolejnymi Europejczykami, którzy badali atlantyckie wybrzeże Kanady, byli: John Cabot w 1497 r. - w imieniu Anglii oraz Jacques Cartier w 1534 r. - w imieniu Francji. Francuski podróżnik Samuel de Champlain przybył tu w roku 1603, zakładając pierwsze stałe osiedla europejskie w Port Royal w 1605 r. i Québecu w 1608 r. Spośród francuskich kolonistów, Kanadyjczycy (Canadiens) zasiedlili stopniowo dolinę Rzeki Św. Wawrzyńca, Akadyjczycy (Acadians) - prowincje nadmorskie (zwane Maritimes), zaś Coureurs de bois - francuscy handlarze futrami oraz katoliccy misjonarze (René-Robert Cavelier, Sieur de La Salle) eksplorowali okolice Wielkich Jezior, Zatoki Hudsona i dorzecza Missisipi aż po Luizjanę. O kontrolę nad handlem futrami toczyły się walki Brytyjczyków z Indianami i Francuzami.
Około 1610 r. Anglia założyła placówki rybackie na Nowej Fundlandii, i skolonizowała Trzynaście kolonii na południu. W latach 1689-1763 toczyła się seria czterech kolonialnych wojen Anglików z Indianami i Francuzami. Na mocy pokoju z Utrechtu w 1713 r. pod panowanie Brytyjczyków dostał się półwysep Nowa Szkocja, a kończący wojnę siedmioletnią pokój paryski z 1763 r. scedował na rzecz Brytyjczyków północną część Nowej Francji (jej zachodnia część, zwana Luizjaną, przypadła na krótko Hiszpanii).
Królewska Proklamacja z 1763 r. wykroiła z Nowej Francji Quebec jako nową prowincję i przyłączyła wyspę Cape Breton do Nowej Szkocji. Ograniczyła także językowe i religijne prawa francuskich Kanadyjczyków. W 1769 r. St. John's Island (obecnie Wyspa Księcia Edwarda) stała się odrębną kolonią. By uniknąć konfliktu w Quebecu, Ustawa o Quebecu (ang. Quebec Act) z 1774 r. rozszerzyła jego terytorium na Wielkie Jeziora i Dolinę Ohio oraz przywróciła w Quebecu język francuski, religię katolicką i francuski kodeks cywilny. Rozgniewało to wielu mieszkańców Trzynastu Kolonii, przyczyniając się do wybuchu rewolucji amerykańskiej[12]. Pokój paryski z 1783 r. uznał niepodległość Ameryki i scedował tereny na południe od Wielkich Jezior na rzecz Stanów Zjednoczonych. Około 50 tys. wiernych Zjednoczonemu Królestwu lojalistów zbiegło wówczas z USA do Kanady[13]. Uznając osiedla lojalistów w Maritimes, z Nowej Szkocji wyłączono Nowy Brunszwik. By zadowolić anglojęzycznych lojalistów w Quebecu, Ustawa Konstytucyjna z 1791 r. podzieliła prowincję na francuskojęzyczną Dolną Kanadę i anglojęzyczną Górną Kanadę, ustanawiając w każdej z nich pochodzące z wyboru Zgromadzenia Ustawodawcze.
Kanada stanowiła główny front w wojnie 1812 r. pomiędzy USA i Imperium Brytyjskim. Jej obrona umocniła poczucie jedności wśród mieszkańców Brytyjskiej Ameryki Północnej. W 1815 r. rozpoczęła się masowa migracja z Wielkiej Brytanii i Irlandii do Kanady. Na początku XIX w. przemysł drzewny stał się też ważniejszy od handlu futrami.
Dążenie do "rządu odpowiedzialnego" (przed lokalnym Parlamentem) doprowadziło do nieskutecznych rebelii w 1837 r. Raport Durhama o sytuacji w Brytyjskiej Ameryce Północnej z 1839 r. zalecił później wprowadzenie "rządu odpowiedzialnego" oraz asymilację francuskich Kanadyjczyków w brytyjskiej kulturze[14]. Ustawa o Unii z 1840 r. połączyła obie Kanady w Zjednoczone Prowincje Kanady. Francuscy i brytyjscy Kanadyjczycy mieli ze sobą współpracować w Zgromadzeniu na rzecz przywrócenia praw Francuzom. W 1849 r., podobnie jak wszystkie północnoamerykańskie kolonie brytyjskie, powołali oni rząd odpowiedzialny przed kanadyjskim Parlamentem.
Podpisanie przez Wielką Brytanię i USA w 1846 r. traktatu oregońskiego (ang. Oregon Treaty) zakończyło konflikt graniczny w Oregonie, wytyczając zachodnią część granicy między obu państwami wzdłuż 49. równoleżnika oraz umożliwiając powstanie brytyjskich kolonii na wyspie Vancouver (1849) i w Kolumbii Brytyjskiej (1858). Kanada podjęła też szereg ekspedycji badawczych na Północ, by potwierdzić swoje prawa do Ziemi Ruperta i Arktyki. Ludność Kanady szybko rosła dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu; imigrację Brytyjczyków równoważyła emigracja do Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza wyjazdy francuskich Kanadyjczyków do Nowej Anglii.
[edytuj] Konfederacja
W wyniku kilku konferencji konstytucyjnych ustawa o Brytyjskiej Ameryce Północnej (ang. British North America Act) z 1867 r. ustanowiła konfederację, tworząc 1 lipca 1867 "jedno dominium pod nazwą Kanada", obejmujące cztery prowincje: Ontario, Quebec, Nową Szkocję i Nowy Brunszwik[15]. Kanada objęła kontrolę nad Ziemią Ruperta i Terytorium Północno-Zachodnim, tworząc Terytoria Północno-Zachodnie. W lipcu 1870 r. skargi Metysów doprowadziły do rebelii nad Rzeką Czerwoną i powstania prowincji Manitoba. Kolumbia Brytyjska i wyspa Vancouver (które zjednoczyły się w 1866 r.) oraz kolonia na Wyspie Księcia Edwarda dołączyły do Konfederacji - odpowiednio - w 1871 i 1873 r.
Partia Konserwatywna Kanady premiera Johna A. Mcdonalda ustanowiła taryfy celne dla ochrony rodzącego się kanadyjskiego przemysłu. By udostępnić Zachód, rząd sfinansował budowę trzech transkontynentalnych linii kolejowych (w tym Canadian Pacific), otworzył prerie pod osadnictwo na mocy ustawy o ziemiach Dominium (ang. Dominion Lands Act) i utworzył Północno-Zachodnią Policję Konną, by objąć władzę nad tym terytorium. W 1898 r., po gorączce złota nad Klondike na Terytoriach Północno-Zachodnich, w celu lepszej kontroli sytuacji w regionie rząd Kanady zdecydował się utworzyć odrębne terytorium Jukonu. Za rządów liberalnego premiera Wilfrida Lauriera imigranci z Europy kontynentalnej zasiedlili prerie, a w 1905 r. Alberta i Saskatchewan stały się prowincjami.
Kanada przystąpiła do I wojny światowej w 1914 automatycznie wraz z Wielką Brytanią. Wysłała ochotników na front zachodni w ramach narodowego kontyngentu. W 1917 wybuchł kryzys mobilizacyjny, gdy konserwatywny premier Robert Borden wprowadził obowiązek służby wojskowej mimo sprzeciwu francuskojęzycznych mieszkańców Quebecu. W 1919 Kanada wstąpiła do Ligi Narodów niezależnie od Wielkiej Brytanii. W 1931 r. Statut Westminsterski potwierdził niezależność Kanady.
Wielki Kryzys w 1929 r. miał istotny wpływ na gospodarkę Kanady i spowodował kryzys społeczny. W odpowiedzi na ten stan rzeczy, w Albercie oraz Saskatchewan, partia Co-operative Commonwealth Federation (CCF), na czele z Tommy Douglasem, zapowiedziała wprowadzenie państwa opiekuńczego, co realizowano w latach 40. i 50. Kanada, pod rządami centrolewicowego Williama Lyon Mackenzie Kinga, wypowiedziała wojnę Niemcom niezależnie, w trzy dni po tym gdy uczyniła to Wielka Brytania. Pierwsze jednostki Armii Kanadyjskiej pojawiły się w Wielkiej Brytanii w grudniu 1939 roku[16]. Kiedy tylko przemysł zaczął produkować na potrzeby armii kanadyjskiej, Wielkiej Brytanii, Chin oraz ZSRR gospodarka ruszyła gwałtownie. Pomimo kolejnego kryzysu mobilizacyjnego w Quebecu, Kanada zakończyła wojnę jako kraj, który posiadał jedną z największych armii na świecie[16]. Podczas II wojny światowej, w 1942 r. Kanadyjczycy dokonali desantu w okupowanej przez państwa osi Europie. Rajd na Dieppe zakończył się jednak niepowodzeniem. Siły kanadyjskie odegrały później znaczną rolę w Bitwie o Atlantyk, inwazji na Włochy oraz oswobadzaniu Holandii z okupacji niemieckiej w 1945 r.
W 1949 r. Nowa Fundlandia dołączyła do Kanady jako jej dziesiąta prowincja. Powojenna atmosfera w kraju, wraz z ekspansją ekonomiczną, zainicjowały wyż demograficzny oraz przyciągały imigrantów ze spustoszonej wojną Europy[17].
Quebec, w latach 60. przebył głęboką społeczną i ekonomiczną rewolucję - tzw. Cichą Rewolucję (Quiet Revolution). Nacjonaliści z Quebecu zaczęli wywierać większą presję na rzecz autonomii prowincji. Separatyści z Partii Quebecu (Parti Québécois) pierwszy raz doszli do władzy w 1976 r. W Referendum w sprawie suwerenności z 1980 r. obywatele odrzucili tę koncepcję. Drugie zorganizowane w 1995 r. zakończyło się podobnie, jednak separatyści przegrali już tylko minimalną różnicą głosów - 50.6% do 49.4%[18]. W 1997 r. kanadyjski Sąd Najwyższy orzekł, że jednostronna secesja prowincji jest niezgodna z konstytucją. Mimo to ruchy na rzecz niepodległości kontynuują nadal swoją działalność[18].
Pod kolejnymi lewicowymi rządami Lestera B. Pearsona oraz Pierra Trudeau wzrosła świadomość wspólnej tożsamości. W 1965 r. Kanada przyjęła jako flagę czerwony liść klonu. W 1969 r. w odpowiedzi na narastające ruchy na rzecz odrębności Quebecu, rząd federalny oficjalnie stał się dwujęzyczny (Official Languages Act). Wprowadzono liberalne prawo imigracyjne (Immigration Acts: 1967 oraz 1976) i ogłoszono oficjalnie Kanadę krajem wielokulturowym (1971). Fala imigracji spoza Europy zmieniła wizerunek kraju. W latach 70. zainicjowano programy socjalne w służbie zdrowia (Universal Health Care), systemie emerytalnym (Canada Pension Plan), a także system pożyczek w szkolnictwie wyższym (Canada Student Loans). Dekadę później przechodziły one fazę ugruntowania. Rządy prowincjonalne, w szczególności Quebec, walczyły z tym jako ingerencją we własne kompetencje. Ostatecznie, Premier Pierre Trudeau, przeforsował "uojczyźnienie (brytyjskiej) konstytucji", ustanawiając Kartę Praw i Wolności bazującą na wolnościach indywidualnych w konstytucji z 1982 r. (Constitution Act of 1982).
Integracja gospodarcza z USA znacząco wzrosła od czasów II wojny światowej. Porozumienia handlowe (Canada-United States Automotive Agreement) z 1965 r. oraz z 1987 (Canada-United States Free Trade Agreement) kładły podwaliny pod integrację obu gospodarek. Wszechobecność amerykańskiej kultury, TV oraz przedsiębiorstw była powodem obaw kanadyjskich nacjonalistów o zachowanie autonomii kulturalnej[19]. Niemniej jednak, Kanadyjczycy są dumni ze swojego systemu publicznej służby zdrowia oraz społecznej wielokulturowości[20].
[edytuj] Polityka
[edytuj] Ustrój i partie polityczne
Zobacz więcej w osobnych artykułach: Rząd Federalny Kanady, Monarcha Kanady.
Kanada jest monarchią konstytucyjną, a głową państwa, Królową Kanady, jest Elżbieta II[21][22]. Jest też demokracją parlamentarną z federalnym systemem rządów parlamentarnych i silnymi tradycjami demokratycznymi. Konstytucja Kanady określa prawne ramy państwa, obejmujące tekst pisany oraz niepisane zasady i zwyczaje[23]. Podstawowe ramy kanadyjskiej konstytucji zawiera ustawa o Brytyjskiej Ameryce Północnej (ang. British North America Act) z 1867 r., przemianowana w 1982 r. na Ustawę Konstytucyjną z 1867 r. Stanowi ona, że Kanada ma konstytucję "zbliżoną do konstytucji Wielkiej Brytanii" i dzieli władzę między rząd federalny i rządy poszczególnych prowincji. Konstytucja obejmuje Kanadyjską Kartę Praw i Wolności (ang. Canadian Charter of Rights and Freedoms), gwarantującą Kanadyjczykom podstawowe prawa i wolności, których w zasadzie nie może ich pozbawić żaden rodzaj władz Kanady. W rozdziale 33 zawiera jednak zastrzeżenie, iż parlament federalny i legislatury prowincji mogą zawiesić czasowo niektóre inne rozdziały Karty na okres do pięciu lat.
Stanowisko Premiera Kanady, szefa rządu, przypada aktualnemu liderowi partii politycznej, która zyskała poparcie większości w Izbie Gmin. Premier i jego Gabinet mianowani są formalnie przez Gubernatora generalnego Kanady (który jest kanadyjskim przedstawicielem Królowej). Jednak to Premier formuje swój Gabinet, a Gubernator generalny zwyczajowo akceptuje personalne decyzje Premiera. Tradycyjnie, w skład Gabinetu wchodzą członkowie partii Premiera z obu izb ustawodawczych, głównie z Izby Gmin. Władzę wykonawczą sprawują Premier i Gabinet, a wszyscy oni składają przysięgę przed Królewską Radą Kanady (ang. Queen's Privy Council for Canada) i stają się Ministrami Korony. Premier posiada szerokie uprawnienia polityczne, w szczególności w zakresie mianowania innych urzędników rządu i służby cywilnej.
Gubernatorem generalnym Kanady od 27 września 2005 jest Michaëlle Jean, a Premierem od 6 lutego 2006 jest lider Partii Konserwatywnej Kanady, Stephen Harper.
Parlament Kanady składa się z Królowej i dwóch izb: wybieralnej Izby Gmin i mianowanego Senatu. Członków Izby Gmin wybiera się zgodnie z ordynacją większościową w okręgach wyborczych; wybory powszechne ogłasza Gubernator generalny na wniosek Premiera. O ile dla Parlamentu nie określono kadencji minimalnej, to nowe wybory powszechne należy ogłosić w ciągu pięciu lat od poprzednich. Członków Senatu, których fotele obsadzane są wg kryterium regionalnego, nominuje Premier i mianuje formalnie Gubernator generalny; swoje mandaty sprawują do ukończenia 75 lat.
Cztery główne partie polityczne Kanady to: Konserwatywna Partia Kanady, Liberalna Partia Kanady, Nowa Demokratyczna Partia Kanady i Blok Quebecu. Obecny rząd tworzy Partia Konserwatywna Kanady. Chociaż Zielona Partia Kanady i inne mniejsze partie polityczne nie mają obecnie reprezentacji parlamentarnej, to lista partii, które w przeszłości zdobywały mandaty w wyborach do Parlamentu Kanady jest długa.
[edytuj] Prawo
Władza sądownicza Kanady odgrywa ważną rolę, interpretując przepisy i unieważniając te, które naruszają Konstytucję. Sąd Najwyższy Kanady jest najwyższą instancją sądową i ostatecznym arbitrem, a na jego czele stoi obecnie sędzia Beverley McLachlin. Dziewięciu sędziów Sądu Najwyższego Kanady mianuje, w porozumieniu z Premierem, Gubernator generalny Kanady. Wszyscy sędziowie szczebla najwyższego i apelacyjnego mianowani są przez Gubernatora generalnego w porozumieniu z Premierem i ministrem sprawiedliwości, po konsultacjach z pozarządowymi organizacjami prawniczymi. Gabinet federalny mianuje sędziów Sądów Najwyższych na szczeblu poszczególnych prowincji i terytoriów. Niższe stanowiska sędziowskie w prowincjach i terytoriach obsadzane są przez właściwe dla nich rządy.
Wszędzie - za wyjątkiem Quebecu, gdzie dominuje prawo cywilne - przeważa system common law. Prawo karne stanowi wyłączną odpowiedzialność władz federalnych i jest ujednolicone w całym kraju. Przestrzeganie prawa, w tym sądy karne, leży w kompetencjach prowincji, ale na terenach wiejskich wszystkich prowincji, z wyjątkiem Ontario i Quebecu, odpowiedzialność za nadzór policyjny skupia się na federalnej RCMP.
[edytuj] Stosunki międzynarodowe i wojskowe
Zobacz więcej w osobnym artykule: Kanadyjskie Siły Zbrojne.
Kanada i Stany Zjednoczone mają najdłuższą niechronioną granicę na świecie, współpracują wojskowo, i są dla siebie największymi partnerami handlowymi. Kanada jednak prowadzi niezależną politykę zagraniczną, w tym utrzymuje pełne stosunki dyplomatyczne z Kubą i odmówiła udziału w wojnie irackiej. Kanada także utrzymuje historyczne, gospodarcze i wojskowe więzi z Wielką Brytanią, Francją i byłymi koloniami brytyjskimi i francuskimi, jest członkiem Wspólnoty Narodów (Commonwealth) i Frankofonii.
Kanadyjski personel wojskowy to 64 tys. w służbie czynnej i 26 tys. rezerwistów[24]. Kanadyjskie Siły Zbrojne składają się z wojsk lądowych, marynarki wojennej i sił powietrznych. Posiadają one 1400 pojazdów pancernych, 34 okręty wojenne i 861 statków powietrznych[25].
Silne przywiązanie do Imperium Brytyjskiego i Wspólnoty Narodów w angielskojęzycznej części Kanady sprawiło, że kraj ten miał duży udział w brytyjskim wysiłku wojennym w drugiej wojnie burskiej, I wojnie światowej i II wojnie światowej. Odtąd Kanada jest rzecznikiem multilateralizmu, czyni wysiłki aby rozwiązywać problemy świata we współpracy z innymi krajami[26]. Kanada należy do ONZ od 1945 r. i jest założycielem oraz członkiem NATO od 1949 r. Podczas wojny koreańskiej Kanada była jednym z głównych dostarczycieli żołnierzy do sił ONZ. We współpracy z USA założyła NORAD do obrony powietrznej przed ZSRR.
Kanada odgrywa czołową rolę w wysiłkach pokojowych ONZ. W czasie kryzysu sueskiego w 1956 Lester Pearson zmniejszył napięcie proponując rozpoczęcie misji pokojowej ONZ. Kanada wzięła udział w 50 misjach pokojowych, w tym we wszystkich wysiłkach pokojowych ONZ do 1989 r. oraz utrzymywała swe siły w międzynarodowych operacjach w byłej Jugosławii i podczas pierwszej wojny w Zatoce.
Kanada wstąpiła w 1990 r. do Organizacji Państw Amerykańskich (OPA) i gościła Zgromadzenie Ogólne OPA w Windsorze w czerwcu 2000 r., a także trzeci Szczyt Ameryk w Quebecu w kwietniu 2001. Kanada usiłuje zacieśniać więzy z gospodarkami krajów Azji i Pacyfiku poprzez członkostwo w APEC.
Od 2001 r. Kanada utrzymuje swoje wojska w Afganistanie w ramach amerykańskich sił stabilizacyjnych oraz dowodzonych przez NATO sił ISAF. Kanadyjski Zespół Reagowania na wypadek Katastrof (DART) brał udział w trzech dużych operacjach pomocowych w ostatnich dwóch latach; dwustuosobowy zespół wysłano do pomocy ofiarom tsunami w południowej Azji w grudniu 2004, huraganu Katrina we wrześniu 2005 i trzęsienia ziemi w Kaszmirze w październiku 2005.
W lutym 2007, Kanada, Włochy, Wielka Brytania, Norwegia i Rosja zobowiązały się uruchomić projekt wartości 1,5 miliarda dolarów mający na celu opracowanie szczepionek mogących uratować miliony ludzi w biednych krajach, i wezwały innych do dołączenia się do tej inicjatywy[27].
[edytuj] Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Kanady.
Kanada jest federacją dziesięciu prowincji i trzech terytoriów. Prowincje to: Alberta, Kolumbia Brytyjska, Manitoba, Nowy Brunszwik, Nowa Fundlandia i Labrador, Nowa Szkocja, Ontario, Wyspa Księcia Edwarda, Quebec i Saskatchewan. Terytoria to Nunavut, Terytoria Północno-Zachodnie i Jukon. Każda z wyżej wymienionych jednostek ma swoje oficjalne symbole: kwiat, drzewo, ptaka, motto i inne.
Prowincje są bardziej niezależne od rządu federalnego niż terytoria. Są one odpowiedzialne za większość programów socjalnych, takich jak służba zdrowia, edukacja czy opieka społeczna. Wspólnie osiągają większe dochody niż Rząd Federalny. Jest to zupełnie unikalna struktura wśród państw będących federacjami. Używając swoich uprawnień, Rząd Federalny może zainicjować w prowincjach programy narodowe, takie jak np. zdrowotny Canada Health Act. Prowincje mają prawo ich zaniechać, jednak w praktyce zdarza się to rzadko. Aby mieć pewność, że opodatkowanie i świadczenie tych usług utrzymują się na podobnym poziomie w biedniejszych i bogatszych prowincjach, Rząd Federalny dysponuje dotacjami wyrównawczymi (Equalization payments).
Każda z prowincji ma jednoizbowy rząd na czele którego stoi Premier wybierany w taki sam sposób jak Premier Kanady. Każda prowincja posiada również Gubernatora-Porucznika, reprezentanta królowej - analogicznie do urzędu Gubernatora Generalnego Kanady, mianowanego z rekomendacji Premiera, aczkolwiek w ostatnich latach wzrasta stopień uzgadniania tych mianowań z rządami prowincjonalnymi.
| Prowincje Kanady | stolica | powierzchnia (w km²) |
ludność (2001) | |
|---|---|---|---|---|
| 1 |  Alberta |
Edmonton | 661 848 | 3 064 249 |
| 2 |  Kolumbia Brytyjska |
Victoria | 944 735 | 4 095 900 |
| 3 |  Manitoba |
Winnipeg | 647 797 | 1 150 000 |
| 4 |  Nowy Brunszwik |
Fredericton | 72 908 | 757 100 |
| 5 |  Nowa Fundlandia i Labrador |
St. John's | 405 212 | 533 800 |
| 6 |  Nowa Szkocja |
Halifax | 55 284 | 942 700 |
| 7 |  Ontario |
Toronto | 1 076 395 | 11 874 400 |
| 8 |  Quebec |
Québec | 1 542 056 | 7 410 500 |
| 9 |  Saskatchewan |
Regina | 651 036 | 1 015 800 |
| 10 |  Wyspa Księcia Edwarda |
Charlottetown | 5 660 | 138 500 |
| Terytoria Kanady | stolica | powierzchnia (w km²) |
ludność (2001) | |
| 1 |  Nunavut |
Iqaluit | 2 093 190 | 28 200 |
| 2 |  Terytoria Północno-Zachodnie |
Yellowknife | 1 346 106 | 42 083 |
| 3 |  Jukon |
Whitehorse | 482 443 | 29 900 |
[edytuj] Gospodarka i ekonomia
Kanada jako jedno z najbogatszych państw świata, dzięki wysokiemu dochodowi per capita jest członkiem Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz grupy krajów G8. Kanada posiada gospodarkę wolnorynkową z niewiele większą interwencją rządu niż ma to miejsce w USA, choć o wiele mniejszą niż w większości krajów europejskich[28]. Kraj ma mniejszy produkt krajowy brutto per capita (PKB) niż jego południowy sąsiad, ale wyższy niż gospodarki zachodnioeuropejskie[29][30]. W ostatniej dekadzie kanadyjską gospodarkę cechował szybki wzrost, niskie bezrobocie i wysokie nadwyżki budżetowe na szczeblu federalnym. Dzisiejsza gospodarka Kanady bardzo przypomina amerykańską w orientacji na wolny rynek, wzorach produkcyjnych oraz wysokim standardzie życia[31]. W październiku 2006 r. bezrobocie w Kanadzie wynosiło 6,3% i był to najniższy wskaźnik od 30 lat, choć jest on różny w pomiarach lokalnych - od niskiego 3,6% w prowincji Alberta do wysokiego 14,6% w Nowej Fundlandii i Labradorze[32].
W minionym wieku, wzrost produkcji, górnictwa i usług spowodował przeobrażenie gospodarki kraju z rolniczej na zurbanizowaną i zindustrializowaną. Tak jak gospodarki innych wysokorozwiniętych krajów świata, tak i gospodarka kanadyjska jest zdominowana przez usługi, w których zatrudnione jest około 3/4 Kanadyjczyków[33]. Niemniej jednak, Kanada wyróżnia się spośród innych krajów wysoko rozwiniętych rozmiarami pierwszego sektora, wraz z gospodarką leśną i przemysłem naftowym. Te dwie dziedziny są w tym kraju najważniejsze.
Kanada jest jednym z kilku wysoko rozwiniętych państw, które są eksporterami energii (netto)[1]. Posiada ogromne złoża gazu na wschodnim wybrzeżu oraz duże złoża gazu i ropy skoncentrowane w Albercie oraz sąsiadującej z nią Kolumbii Brytyjskiej i Saskatchewan. Olbrzymie, zmieszane z piaskiem złoża Athabasca Tar Sands czynią Kanadę drugim po Arabii Saudyjskiej krajem pod względem wielkości rezerw ropy[34]. W Quebecu, Kolumbii Brytyjskiej, Nowej Funlandii i Labradorze, Ontario i Manitobie energia elektryczna, która jest tania, obfita i stosunkowo przyjazna środowisku, pochodzi z elektrowni wodnych.
Kanada jest jest jednym z najważniejszych na świecie producentów rolnych. Kanadyjskie prerie stały się jednym z głównych obszarów uprawy pszenicy oraz pozostałych zbóż[35]. Jest największym na świecie producentem cynku, uranu, złota, niklu, aluminium i ołowiu[36]. Wiele, jeśli nie większość miast na północy kraju, gdzie uprawa ziemi jest trudna, istnieje jedynie dzięki pobliskim kopalniom lub zasobom drewna. Rozwinął się także znaczący sektor wytwórczy, skoncentrowany w południowym Ontario i Quebecu, z przemysłem samochodowym i lotniczym na czele.
Kraj jest silnie zależny od powiązań handlu międzynarodowego, w szczególności handlu z USA. Traktaty o wolnym handlu z 1989 r. Canada-U.S. Free Trade Agreement (FTA) oraz z 1994 r. North American Free Trade Agreement (NAFTA: dołączył Meksyk) znacznie zwiększyły wolumen handlu i stopień integracji z USA. Od 2001 roku, kiedy to udało jej się uniknąć recesji, osiąga najlepsze wyniki gospodarcze w grupie krajów G8[37]. Od połowy lat 90. rząd federalny Kanady ogłasza nadwyżki budżetowe i regularnie spłaca zadłużenie.
[edytuj] Waluta
Walutą kraju jest dolar kanadyjski Canadian Dollar / Dollar canadien, (symbol - CAD lub CAN $). Jeden dolar kanadyjski dzieli się na sto centów kanadyjskich.
Powszechne kanadyjskie monety o wartości poniżej jednego dolara (1¢, 5¢, 10¢, 25¢) wzorowane są na swoich amerykańskich odpowiednikach (zobacz: dolar amerykański) - ich wielkości i masy oraz ich nazwy są prawie identyczne. Różnią się natomiast specyficznym składem chemicznym oraz rysunkiem awersu i rewersu. Są na tyle różne, że monety kanadyjskie nie są przyjmowane przez automaty w USA.
Kanadyjskie monety 1$ (w obiegu od 1987) i 2$ (od 1996) nie są wzorowane na monetach amerykańskich.
Oprócz standardowego zestawu monet opisanych powyżej w obiegu znajduje się cały szereg monet starszych, wycofywanych z obiegu oraz okolicznościowych.
[edytuj] Rolnictwo
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Rybołówstwo
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Przemysł
[edytuj] Finanse
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Handel zagraniczny
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Komunikacja
Jeśli jesteś w stanie – zbuduj ją.
[edytuj] Transport
Kanada posiada bardzo dobrze rozwinięty transport. Znajduje się tutaj 1,4 milionów kilometrów dróg, 10 głównych lotnisk międzynarodowych, 300 mniejszych portów lotniczych, 72093 kilometrów torów kolejowych i ponad 300 portów, które zapewniają dostęp do trasy morskiej przez Oceanu Atlantycki, Spokojny i Arktyczny, a także Wielkie Jeziora Północnoamerykańskie i Drogę Wodną Świętego Wawrzyńca.[38]W 2005 r. udział transportu w tworzeniu PKB wynosił 4,2%.[39]Transport w Kanadzie kierowany jest przez ministerstwo transportu.
W Kanadzie występuje łącznie 1042300 km dróg, z czego 415600 km jest betonowa, w tym 17000 km ekspresowa. W 2006 r. zarejestrowanych zostało 19499843 pojazdów drogowych , z czego 96,1% stanowiły pojazdy w o masie poniżej 4,5 ton, 2,3% stanowiły pojazdy o masie pomiędzy 4,5 a 15 ton i 1,6% powyżej 15 ton. Łacznie pojazdy te przejechały 326,14 miliardów km. Łącznie kanadyjskie pojazdy drogowe zużywają 31,1 miliardów litrów benzyny i 10,1 miliardów litrów oleju napędowego.