kraj Napoleona

Limba moldovenească лимба молдовеняскэ
Obszar	Mołdawia (2,7 mln) oraz Rumunia, Ukraina, Rosja, Włochy, Kazachstan, Portugalia, Hiszpania, Białoruś i inne kraje
Liczba mówiących	ok. 10 milionów.[1]
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki romańskie Języki wschodnioromańskie Język mołdawski
Pismo	łacinka (od 1862), cyrylica
Status oficjalny
Język urzędowy	Mołdawia, Naddniestrze
Regulowany przez	Mołdawska Akademia Nauk
Kody języka
ISO 639-1	mo
ISO 639-2	mol
ISO 639-3	mol
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata W Wikisłowniku: Słownik języka mołdawskiego

Język mołdawski (limba moldovenască, graiul moldovenesc, лимба молдовеняскэ) to język z grupy języków wschodnioromańskich, który bywa często utożsamiany z językiem rumuńskim lub uważany za jego odmianę (dialekt). Obecnie językiem mołdawskim posługuje się ok. 2,7 mln osób w Mołdawii i Naddniestrzu, który jest językiem urzędowym tych krajów. Poza terytorium Mołdawii posługuje się tym językiem mniejszość mołdawska żyjąca przede wszystkim w Rumunii, na Ukrainie i w Rosji. Łącznie językiem tym mówi ok. 10 mln osób.^[2]

W Rumunii język mołdawski uważany jest powszechnie za jeden z dialektów języka rumuńskiego i nie posiada statusu oficjalnego. Liczbę osób posługujących się językiem / dialektem mołdawskim w Rumunii szacuje się na 6-7 mln.^[3] Część językoznawców jest zdania, że to język rumuński jest odmianą języka mołdawskiego, o czym miałby świadczyć fakt, iż rumuński język literacki rozwinął się głównie na bazie narzecza mołdawskiego a także to, że język mołdawski jest bardziej archaiczny od rumuńskiego.

[edytuj] Występowanie

Język mołdawski, poza terytorium Republiki Mołdawskiej (i nieuznawanej Mołdawskiej Republiki Naddniestrza) jest używany także w Rumunii (rumuńska część Mołdawii oraz północno-wschodni Siedmiogród), gdzie powszechnie uważany jest za jeden z dialektów języka rumuńskiego. Mołdawski używany jest również na Ukrainie, w historycznych regionach: Bukowina, Podole, Odessszczyzna i Zaporoże. Na obszarze Rosji językiem mołdawskim posługuje się mniejszość mołdawska zamieszkująca przede wszystkim wielkie miasta, takie jak: Moskwa, Sankt Petersburg, Krasnodar, Krasnojarsk i inne.

[edytuj] Alfabet

Do zapisywania zarówno języka mołdawskiego jaki i rumuńskiego (wołoskiego) stosowano pierwotnie cyrylicę, którą w latach 1860-1862 oficjalnie zastąpiono alfabetem łacińskim. W okresie dostosowywania rumuńskich dokumentów, map itp. funkcjonował tzw. "alfabet transferowy" (1860-1862), w którym znalazły się zarówno litery łacińskie, jak i litery cyrylicy.

W latach 1924-1989, w odróżnieniu od języka rumuńskiego używanego w Rumunii, w Mołdawii język mołdawski zapisywany był za pomocą uproszczonej cyrylicy, tzw. grażdanki. Za pomocą grażdanki zapisywano również inne języki ZSRR, m.in. rosyjski, ukraiński i białoruski a także bułgarski i serbski, co miało zapewne istotny wpływ na wprowadzenie nowego alfabetu. Obecnie - tak jak w Rumunii - w Mołdawii używany jest alfabet łaciński, lecz w separatystycznej Mołdawii Naddniestrzańskiej nadal używa się grażdanki.

Cyrylica używana do XIX w.

[edytuj] Język literacki

[edytuj] Najstarsze zabytki literackie

Dosoftei - jeden z pierwszych pisarzy piszących po mołdawsku

Fragment Latopisu Mołdawskiego autorstwa Grigora Ureche z lat 1642-1647

Trasa podróży mołdawskiego pisarza Nicolae Milesca-Spătarula poprzez Syberię do Chin. Pod wpływem tej podróży Milescu napisał dziennik, który stał się podstawowym źródłem informacji o Chinach w ówczesnej Europie. Mołdawski znaczek pocztowy

Książę Dymitr Kantemir - jeden z najsławniejszych pisarzy mołdawskich. Ilustracja ze strony tytułowej pierwszego wydania „Opisu Mołdawii” (1716).

[edytuj] XVI wiek

Do końca XVII wieku w Hospodarstwie Mołdawskim były używane jako języki państwowe i liturgiczne język staro-cerkiewno-słowiański oraz język ruski. Do początku XVI wieku literatura mołdawska istniała wyłącznie w językach staro-cerkiewno-słowiańskim i ruskim. Najstarsze zabytki języka mołdawskiego pochodzą z pierwszej połowy XVI wieku. Należą do nich przekłady fragmentów Biblii, min. Psaltirea Scheiană, Psaltirea Voroneţeană i Psaltirea Hurmuzaki (dokładne daty powstania rękopisów pozostają nieznane). Innym zabytkiem jest Codicele Voroneţean - pierwszy tekst literacki z uwzględnionym rotacyzmem mołdawsko-rumuńskim.

[edytuj] XVII wiek

W XVII wieku wielu mołdawskich bojarów emigrowało do sąsiadującej wówczas z Mołdawią Rzeczypospolitej, gdzie zazwyczaj pobierali nauki w kościelnych szkołach jezuickich. Na uczelniach tych był położony nacisk na łacińskie elementy w języku mołdawskich obywateli, który w tym czasie miał charakter kreolski, romańsko-słowiański. Propagacja "łacińskiego, rzymskiego pochodzenia" leżała w interesie katolickich duchownych, ponieważ umożliwiała wywierać nacisk na słowiańską cerkiew prawosławną. Dla Mołdawian była atrakcyjna ze względu na zwiększenie ich prestiżu jako narodu, mogli się uważać za "równowartościowych" lub "bardziej wartościowych" od sąsiednich narodów. Słowo "Rumun" znaczy "Rzymianin", dosłownie "pochodzący od Romulusa" (nb. stąd pomnik rzymskiej wilczycy w każdym większym rumuńskim mieście).

Pierwszym wśród Mołdawian, który wskazał na łacińskie pochodzenie języka mołdawskiego był bojar Grigore Ureche (1590-1647). Ureche pobierał nauki na jezuickiej szkole we Lwowie. W jednej z części wstępu do swego "Latopisu Mołdawskiego" (1642-1647, mołd. Letopiseţul ţărâi Moldovei, de când s-au descălecat ţara...), którą zatytułował "O naszym mołdawskim języku" (mołd. Pentru limba noastră moldovenească) prezentuje tezę o łacińskich korzeniach języka mołdawskiego. Tradycję zapoczątkowaną przez Ureche kontynuował Miron Kostyn (1633-1691), który uzyskał wykształcenie w jezuickiej szkole w miasteczku Bar tuż u mołdawskich granic. Jego niedokończona praca "O mołdawskim narodzie" (1686-1691, mołd. De neamul moldovenilor, din ce ţară au ieşit strămoşii lor) jest nastawioną na polemikę monografią o pochodzeniu Mołdawian oraz ich języka. Kostyn był przekonany, że Mołdawianie pochodzą bezpośrednio od starożytnych Rzymian. Kostyn po śmierci Ureche kontynouwał prace nad "Latopisem Mołdawskim" opisując w nim historię Mołdawii do 1661 r. Po śmierci Kostyna latopis dokończył ostatni z wielkich kronikarzy mołdawskich - Ion Neculce (1672-1745) opisując w nim wydarzenia do 1743 r.

Do zabytków starej literatury mołdawskiej należą także dzieła prawosławnego duchownego Dosofteia. Dosoftei przywiózł z Moskwy do ówczesnej stolicy Mołdawii Jassów jedną z pierwszych na ziemiach mołdawskich drukarnii, za pomocą której wydawał pierwsze drukowane księgi w języku mołdawskim. W większości były to przekłady tekstów liturgicznych, do najbardziej znanych należy Psałterz świętego proroka Dawida napisany wierszem (mołd. Psâltirea Svîntului prooroc David pre versuri tocmită, 1673) oraz Psaltirea de-nţeles (1680). Dzięki staraniom Dosofteia język mołdawski stał się obok języka staro-cerkiewno-słowiańskiego językiem liturgicznym w Hospodarstwie Mołdawskim. Do przedstawicieli XVII. wiecznej literatury mołdawskiej należy także Nicolae Milescu Spătarul (ros. Николай Гаврилович Спафарий) tworzący przede wszystkim po rosyjsku i łacinie. W 1630 roku dokonał on pierwszego, kompletnego przekładu Biblii na język rumuński i mołdawski (tzw. Biblia Bukaresztańska).

Pod koniec XVII wieku zadebiutował również jeden z najsławniejszych pisarzy mołdawskich - książę Dymitr Kantemir (1673-1723). Do napisania traktatu Dywan lub kłótnia mądrego ze światem (mołd. Divanul sau Gâlceava înţeleptului cu lumea sau Giudeţul sufletului cu trupul, 1698) zainspirowały go dzieła autorów średniowiecznych, piszących o sprzeczności woli duszy z wolą ciała.

[edytuj] XVIII wiek

Ion Neculce

Najznaczniejszym zabytkiem literackim napisanym po mołdawsku jest powieść alegoryczna pdt. Historia hieroglificzna (mołd. Istoria ieroglifică, 1705) autorstwa Dymitra Kantemira. Historia hieroglificzna jest pierwszą powieścią napisaną w języku mołdawskim w ogóle. Wydarzenia polityczne w Mołdawii z przełomu XVII i XVIII w. są w niej przedstawione jako spór o następstwo tronu, toczący się pomiędzy państwem Lwa, rządzonym przez Jednorożca (tzn. Kantemira) a państwem Orła, którym włada Gawron (wołoski książę Konstantyn Brynkoweński, mołd. Constantin Brâncoveanu). Kantemir w swej powieści sprzeciwia się wołoskim ingerencją w wewnętrzne sprawy Mołdawii. Barokowa budowa utworu zawiera liczne dygresje, wątki poboczne i rozważania filozoficzne ^[4].

Do innych dzieł tego autora należy także napisana po łacinie i mołdawsku "Kronika starożytności Rzymiano-Mołdawiano-Wołochów" (mołd. Hronicul vechimii romano-moldo-vlahilor, 1717-1722). W swej kronice Kantemir broni tezę o czysto rzymskim pochodzeniu Mołdawian i Wołochów. Podobnie jak Miron Kostyn, Kantemir uważa Mołdawian za część większego "rzymskiego narodu" - jako "naród w narodzie". W latach 1714-1716 Kantemir pod wpływem filozofa Gottfrieda Leibniza i Pruskiej Akademii Nauk napisał po łacinie pracę pdt. Opis Mołdawii (łac. Descriptio Moldaviae), pierwszą pracę naukową dotyczącą mołdawskiej historii, geografii, systemu politycznego, cerkwi prawosławnej, obyczajów i piśmiennictwa. Praca ta do dzisiaj posiada niemałą wartość naukową i literacką^[5].

[edytuj] Reromanizacja języka

Gheorghe Asachi - portret pędzla Giovanni Schiavoniego z 1830 r.

Pierwsze próby świadomej romanizacji języka miały miejsce na końcu XVIII wieku i świadczą o nich dzieła grekokatolickich (unickich) księży - przedstawicieli tzw. szkoły siedmiogrodzkiej. W Siedmiogrodzie unia kościelna w XVI wieku (wejście Cerkwi prawosławnej pod rzymską jurysdykcję), osiągnęła dość "dobre" wyniki (około 5 % rumuńskich wierzących było i jest "unitami"). W kontekście sytuacji prawnej Wołochów (którzy np. przez wiele stuleci nie mogli się osiedlać w niemieckich miastach Transylwanii) w Monarchii Habsburskiej, unia kościelna i "odkryte pochodzenie rzymskie" stały się dla nich wygodą.^[6]

Do końca XVIII w. język Mołdawian i Wołochów był językiem kreolskim, o charakterze romańsko-słowiańskim. Świadczą o tym pierwsze prace lingwistyczne i słowniki etymologiczne klasyfikujące ten język raz jako słowiański, innym razem jako romański. W dziełach literackich i w pracach językoznawczych przedstawicieli szkoły siedmiogrodzkiej występują zamiast słów pochodzenia słowiańskiego neologizmy, tworzone na bazie łaciny. Alfabet łaciński, który także zaczęto używać w Siedmiogrodzie, po roku 1815 pojawił się także w Mołdawii i na Wołoszczyźnie, gdzie do końca XIX wieku całkowicie zastąpił do tej pory używaną cyrilicę. Do połowy XIX wieku język rumuński był już tak bardzo oczyszczony według wzorów francuskiego i włoskiego, że można mówić o nowym konstruowaniu języka. To, co w dzisiejszym języku rumuńskim brzmi tak "łacińsko", nie jest antycznym dziedzictwem, tylko nową konstrukcją, powstałą w XIX wieku. W Rumunii i Mołdawii długo istniał fenomen dwóch całkowicie różnych języków narodowych, sztucznego języka literackiego i tradycyjnego języka ludowego. W przeciwieństwie do innych państw, np. Grecji, w Rumunii język literacki stał się językiem państwowym.^[7]

Przykład reromnizacji języka na nazwie "język rumuński"

• Limba rumânească - pierwotna nazwa
• Limba românească - zastąpienie głoski "u" głoską "o", nazwa staje się bardziej podobna do słowa "Roma" (Rzym)
• Limba română - pozbycie się słowiańskiej formy gramatycznej "-ască"; współczesna nazwa

Język mołdawski, który rozwijał się także na terenie rosyjskiej Guberni besarabskiej, był częściowo odizolowany od reromanizacyjnych działań na terytoriach dzisiejszej Rumunii. Mołdawianie zachowali oryginalną nazwę swojego języka "limba moldovenească". Do pisarzy mołdawskich sprzeciwiających się idei jednego państwa i narodu rumuńskiego należeł m.in. Gheorghe Asachi.

[edytuj] Mołdawska literatura rumuńska

Po zjednoczeniu Mołdawii i Wołoszczyzny (1859) oraz powstaniu Rumunii (1861) doszło do zaniku oficjalnej literatury mołdawskiej. Do mołdawskich pisarzy rumuńskich należeli m.in. Constantin Negruzzi, Vasile Alecsandri, Mihail Kogălniceanu, Alexandru Russo, Ion Creangă, Mihai Eminescu, Bogdan Petriceicu Hasdeu czy Liviu Rebreanu. W pracach tych autorów występuje wiele cech językowych charakterystycznych tylko dla języka mołdawskiego. Najbardziej widocznymi są liczne "regionalizmy" mołdawskie.^[8] Pisarze z obszaru dawnej Mołdawii nadal jednak często nawiązywali do mołdawskich tradycji literackich i akcentowali odrębność kulturową Mołdawian. Do pisarzy tych należeł np. Mihail Sadoveanu.

Język i literatura mołdawska rozwijały się również w rosyjskiej Gubernii besarabskiej. Do pisarzy besarabskich należeli w tym czasie m.in. Alexandru Donici (Александр Донич) i Constantin Stamati (Константин Стамати).

[edytuj] Mołdawska literatura radziecka

Rumuni mołdawscy protestujący przeciw uznawaniu języka i narodu mołdawskiego. Kiszyniów, 2002 r. Rumuni stanowią ok. 4,5% mieszkańców Kiszyniowa^[9]

Nazwa język mołdawski, jako określenie języka urzędowego, była reaktywowana w Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej (obecnie Mołdawia Naddniestrzańska i Ukraina). Powrócono wówczas do cyrylicy, którą uproszczono do postaci grażdanki. Grażdanka była używana oficjalnie w Mołdawii do 1989 roku, w Mołdawii Naddniestrzańskiej jest używana do dzisiaj. Zabiegi językowe miały na celu częściowe przerwanie więzi łączących Mołdawię z Rumunią i wzmocnić tożsamość narodową Mołdawian.

Do mołdawskich pisarzy radzieckich należeli m.in. Leonid Corneanu (Леонид Корняну), Liviu Deleanu (Ливиу Делеану), Samson Şleahu (Самсон Шляху), Anatol Gujel (Анатол Гужел), Andriej Lupan (Андрей Лупан), Gheorghe Menciuc (Джордже Менюк), Iosif Balţan (Иосиф Балцан) i Constantin Condrea (Константин Кондря). W okresie radzieckim debiutował także Ion Druţă (Ион Друцэ).

[edytuj] Współczesność

Siedziba Mołdawskiej Akademii Nauk - organu regulowania języka mołdawskiego. Kiszyniów

Między mołdawskim a rumuńskim językiem literackim nie ma obecnie żadnych istotnych różnic. Przez większość lingwistów nie jest uważany za odrębny język, lecz za dialekt rumuńskiego. Niemniej dzięki wieloletniej izolacji Mołdawian i Rumunów wykształciły się pewne różnice pozwalające na wydanie pierwszego mołdawsko-rumuńskiego słownika autorstwa Vasila Stati w 2003 roku, zawierającego 19 tysięcy haseł. Do najbardziej znanych współczesnych pisarzy mołdawskich należą, m.in. Ion Druţă, Grigore Vieru, Nicolae Dabija i Vasile Stati.

Mołdawski język literacki jest bardziej archaiczny (słownictwo, gramatyka) od rumuńskiego^[10]. Język mówiony używany w Republice Mołdawskiej, Naddniestrzu i Bukowinie wyróżnia się natomiast cechami będącymi efektem wpływu języków rosyjskiego i ukraińskiego - charakterystycznym zaciągającym sposobem wymowy i potocznymi rusycyzmami^{[potrzebne źródło]}. Akademia Rumuńska zreformowała ortografię po 1989. Zarówno w Rumunii, jak i w Mołdawii używana jest zarówno stara, jak i nowa ortografia^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Ciekawostki

Starą cyrylicę do zapisywania języka mołdawskiego i rumuńskiego najdłużej używano w niektórych monasterach prawosławnych. Istnieją doniesienia, że jeszcze na początku XX wieku na Świętej Górze Athos, gdzie rumuński jest jednym z języków liturgicznych, stosowano do jego zapisywania starą cyrylicę. Po 1862 roku, gdy alfabet cyrylicki zastąpiono łacinką, powstała specjalna czcionka stylizowana na cyrylicę. Za pomocą tej czcionki jest obecnie wydawana w Mołdawii i Rumunii większość prawosławnych tekstów religijnych.

[edytuj] Przypisy

1. ↑ Euroasia Daily Monitor. The Jamestown Foundation
2. ↑ Euroasia Daily Monitor. The Jamestown Foundation. Liczbę osób posługujących się językiem / dialektem mołdawskim w Rumunii szacuje się na 6-7 mln.
3. ↑ Euroasia Daily Monitor. The Jamestown Foundation
4. ↑ Jiří Našinec: Cantemir, Dimitrie: Děje hieroglifické, w: Slovník světových literárních děl (Praha: Odeon, 1988; tom 1 "A-L", strona 153).
5. ↑ Valentová, Libuše: CANTEMIR Dimitrie, w: Slovník rumunských spisovatelů (Praha: Nakladatelství Libri, 2001).
6. ↑ Michael W. Weithmann: Balkan-Chronik: 2000 Jahre zwischen Orient und Okzident (Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 1995).
7. ↑ Michael W. Weithmann: Balkan-Chronik: 2000 Jahre zwischen Orient und Okzident (Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 1995).
8. ↑ Vasile Stati: Dicţionar moldovenesc-românesc (Chişinău: Biblioteca PRO MOLDOVA, Tipografia Centrală, 2003).
9. ↑ World Gazetteer
10. ↑ Vasile Stati: Dicţionar moldovenesc-românesc (Chişinău: Biblioteca PRO MOLDOVA, Tipografia Centrală, 2003). We wstępie do słownika autor wymienia argumenty świadczące o większej archaiczności i naturalności języka mołdawskiego.

[edytuj] Literatura przedmiotu

• Atlasul Lingvistic Moldovenesc, Tom I, Articole introductive. Anexe (Kiszyniów: 1968).
• Cantemir, Demetrius: Descriptio Moldaviae (Berlin: 1716).
• Dicţionarul explicativ al limbii moldoveneşti, 2 tomy (Kiszyniów: 1978, 1985).
• Enciclopedia sovietică moldovenească, 8 tomów (Kiszyniów: 1970-1981).
• Gabinschi, M. i Raevschi, N.: Scurt dicţionar etimologic a limbii moldoveneşti (Kiszyniów: 1985).
• Literatura şi Arta Moldovei. Enciclopedie, 2 tomy (Kiszyniów: 1985-1986).
• Mihăescu, Haralambie: La romanite dans sud-est de l`Europe (Bukareszt: Editura Academiei Române, 1993).
• Stati, Vasile: Împrumuturi slave în graiurile moldoveneşti (1974).
• Stati, Vasile: Dicţionar moldovenesc-românesc (Kiszyniów: Biblioteca PRO MOLDOVA, Tipografia Centrală, 2003).
• Ureche, Grigore: Pentru limba noastră moldovenească (XVII wiek).

[edytuj] Literatura pomocnicza

• Weithmann, Michael W.: Balkan-Chronik: 2000 Jahre zwischen Orient und Okzident (Ratyzbona: Verlag Friedrich Pustet, 1995).

[edytuj] Zobacz też

• język rumuński
• literatura mołdawska
• literatura rumuńska
• Mołdawianie
• romanofonia
• Wołosi

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Mołdawska Wikipedia (zamrożona)