Emmanuel-Joseph Sieyès
Emmanuel Joseph Sieyes (3 maja 1748 - 20 czerwca 1836) był księdzem katolickim, opatem oraz urzędnikiem, jednym z głównych inicjatorów rewolucji francuskiej, później instytucji Konsulatu, oraz urzędnikiem w I Cesarstwie. Jego pamflet pt. "Czym jest stan trzeci?" (wydany w 1789 roku) stał się manifestem rewolucji francuskiej, który przyczynił się do przekształcenia Stanów Generalnych w Zgromadzenie Narodowe w czerwcu 1789 roku. W roku 1799 stał się inicjatorem zamachu stanu z 18 brumaire'a, w wyniku którego Napoleon Bonaparte dostał się do władzy. Sieyes był również pionierem nauk społecznych, "wynalazcą" terminu "socjologia". Sieyes oraz jego partia opowiadali się za demokracją w przeciwieństwie do Jeana Josepha Mouniera oraz związanych z nim monarchistów.
Spis treści |
[edytuj] Młodość
Sieyes urodził się we Frejus w południowej Francji. Kształcił się do stanu kapłańskiego na Sorbonie. Podczas studiów zainspirowały go nauki Johna Locke'a, Étienne Bonnot de Condillaca, encyklopedystów oraz innych myślicieli politycznych związanych z naukami teologicznymi.
[edytuj] "Czym jest stan trzeci?" oraz "Deklaracja"
W roku 1788 król Francji Ludwik XVI zaproponował zwołanie Stanów Generalnych po ponad 150-letniej przerwie. Na polecenie króla, minister finansów Jacques Necker zaprosił francuskich pisarzy na posiedzenie Stanów, by przedstawili na tym forum swoje poglądy. Pozwoliło to Sieyesowi ogłosił słynny pamflet ze stycznia 1789 roku pt. "Czym jest stan trzeci?" ("Qu’est-ce que le tiers état?"). Swój wywód rozpoczął w następujących słowach:
"Czym jest stan trzeci? Wszystkim. Za co go mają? Za nic. Czym chciałby być? Czymś."
Słynne zdanie zostało podobno zainspirowane twórczością Nicolasa Chamforta. Pamflet zyskał wielki rozgłos, a jego autor, pomimo przynależności do stanu duchownego (co pozwalało mu reprezentować stan pierwszy), został wybrany na ostatniego (dwudziestego) przedstawiciela trzeciego stanu na zgromadzenie Stanów Generalnych w Paryżu. Sieyes odegrał kluczową rolę w pierwszych latach rewolucji francuskiej. Brał udział w sporządzaniu tekstu Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Opierał się przy tym na oświeceniowych zasadach: suwerenności narodu, prawa narodu do wyboru i kontroli władzy oraz reprezentacji (osoby sprawujące władzę reprezentują interesy swoich wyborców). W pamflecie Sieyesa zawarte było rozróżnienie pomiędzy czynnym i biernym prawem wyborczym. Sieyes opowiadał się za cenzusem majątkowym w polityce oraz przyznaniem praw wyborczych wyłącznie mężczyznom.
[edytuj] Znaczenie pamfletu "Czym jest stan trzeci?" podczas rewolucji francuskiej
Wpływ pamfletu Sieyesa był nieodzowny dla myśli rewolucyjnej, która doprowadziła do Francję do rewolucji. W swoim utworze wyraził potrzeby i frustrację odosobnionej klasy społecznej, która tworzyła stan trzeci. W ten sposób przyczynił się pośrednio do upadki Ancien Regime we Francji. Wyciągnął na wierzch nieuczciwość szlachty oraz przeciążenie i przygnębienie klasy pracującej, na której stan pierwszy żerował. Pamflet był "ośrodkiem krystalizacji", wokół którego zgromadziła się warstwa społeczna pozbawiona do tej pory głosu. Po raz pierwszy stan trzeci stanowił siłę znaczną na tyle, by jego jasno zarysowane postulaty nie mogły zostać pominięte podczas obrad Stanów Generalnych.
Pamflet zburzył utarte, konwencjonalne znaczenie "służby publicznej". Arystokracja uważała się za elitarną klasę rządzącą, obciążoną "żmudnym" obowiązkiem zarządzania porządkiem społecznym we Francji. Tymczasem Sieyes uważał, że służba publiczna powinna być pełniona nie przez pierwszy ani drugi, ale właśnie - przez trzeci stan. Radykalizm pamfletu zawarł się w myśli, że suwerenność nie jest przymiotem arystokracji, ale narodu, zdefiniowanego jako klasa pracująca Francji, której codzienne obowiązki i utrapienia przynoszą pożytek społeczeństwu. Rewolucja francuska nie potoczyłaby się w ten sam sposób bez swojego patriotycznego i zarazem radykalnego przesłania, które zjednywało przedstawicieli różnych profesji w obrębie stanu trzeciego.
Co więcej, definiując stan trzeci jako główny mechanizm napędowy służby publicznej, Sieyes przywołał kwestię roli arystokracji w społeczeństwie, sprowadzając ją nawet do roli obcej nacji wewnątrz francuskiego społeczeństwa. Arystokratyczna duma oraz jej lekceważenie względem niższych warstw społecznych stały się dla Sieyesa podstawą do uznania przywilejów szlacheckich za "zdradę wspólnoty". Był to "najostrzejszy" argument z retorycznego repertuaru Sieyesa. Sieyes wykorzystywał wyniosłość szlachty oraz samozwańcze przywileje, by sprowadzić arystokrację do roli "obcego elementu", nieprzystającego do zasadniczej woli narodu francuskiego. Na ironię, to z powodu własnych interesów, tak dosadnie krytykowanych przez Sieyesa, arystokracja zwróciła się do króla z prośbą o zwołanie Stanów Generalnych. Z konfliktu, dotyczącego podziału głosów w Stanach Generalnych, wyłoniła się iskra, która rozpaliła płomień rewolucji. Pamflet Sieyesa miał wpływ na rozważania związane z kwestiami strukturalnymi zwoływanych Stanów. Przede wszystkim, stan trzeci zażądał, by zaniechać głosowania stanami i żeby każdy reprezentant głosował osobiście w swoim imieniu. Ponadto stan trzeci postulował o zrównanie liczebności jego reprezentacji z liczebnością połączonych przedstawicielstw dwóch pozostałych stanów. Zawarte w pamflecie tezy przemówiły do mas i wywołały reakcję rewolucyjną - nieustępliwość stanu trzeciego wobec rozwiązań kompromisowych oraz zerwanie z feudalnym porządkiem Ancien Regime.
[edytuj] Zgromadzenie, Konwent i terror jakobiński
Chociaż Sieyes osobiście nie występował jako mówca, miał on zasadniczy wpływ na przebieg zgromadzenia Stanów Generalnych. Zaakceptował decyzję Stanów o przekształcenie się w Zgromadzenie Narodowe, sprzeciwiał się jednak zniesieniu dziesięciny oraz konfiskacie majątków kościelnych. Sieyes został wybrany do specjalnej komisji konstytucyjnej. W trakcie jej obrad przeciwstawiał się uznaniu prawa króla do "absolutnego weta". Prawo to bezskutecznie próbował przeforsować przewodniczący Zgromadzenia Narodowego, Honoriusz Mirabeau. Sieyes miał znaczny wpływ na ukształtowanie nowego podziału administracyjnego Francji na departamenty. Jednak, począwszy od wiosny 1790 roku, zaczął tracić na znaczeniu na rzecz innych polityków. Tylko jednokrotnie wybrano go na urząd prezesa Zgromadzenia Konstytucyjnego (pełnił tą funkcję przez dwa tygodnie).
Podobnie jak pozostali członkowie Zgromadzenia Konstytucyjnego, Sieyes został wykluczony z Legislatywy na mocy zarządzenia (zaproponowanego przez Maximilliana Robespierre'a), zgodnie z którym żaden z przedstawicieli Zgromadzenia nie mógł uczestniczyć w nowym ciele ustawodawczym. Sieyes pojawił się ponownie na scenie politycznej w trzecim Zgromadzeniu Narodowym, znanym również jako Konwent Narodowy Republiki Francuskiej (wrzesień 1792 - wrzesień 1795). Opowiadał się za karą śmierci dla Ludwika XVI. Wbrew temu, co mu przypisywano, nie odnosił się do monarchy w sposób lekceważący. W obliczu zagrożenia rządami terroru, Sieyes zdołał się nawet wyprzeć swojej wiary w okresie upowszechniania się kultu rozumu. Później uzasadnił swoje postępowanie w okresie terroru słynnym zdaniem: "Przetrwałem". Pomimo to, Sieyes snuł plany obalenia Dyrektoriatu i wizję zastąpienia rządu władcą absolutnym - rozważał pomiędzy arcyksięciem Karolem z Austrii i Karolem Wilhelmem Ferdynandem z Brunszwiku (największym przeciwnikiem rewolucji). Próbował podkopać konstytucję, co doprowadziło do zamknięcia reaktywowanego Klubu Jakobinów, gdy ten proponował generałowi Joubertowi przygotowanie zamachu stanu.
[edytuj] Brumaire, cesarstwo i dalsze życie
Śmierć generała Jouberta podczas bitwy pod Novi oraz powrót Napoleona Bonaparte z kampanii egipskiej położyły kres projektowi Sieyesa. Niemniej jednak, udało mu się uzyskać nowe porozumienie z Napoleonem. Po zamachu 18 brumaire'a Sieyes stworzył projekt konstytucji, który już od dawna planował. Bonaparte całkowicie przekształcił jego dzieło, tworząc Konstytucję Roku VIII - dającą podstawę dla instytucji Konsulatu.
Sieyes wkrótce zrezygnował ze stanowiska marionetkowego konsula, które przyjął po zamachu 18 brumaire'a. Został jednym z współtwórców Senatu Konserwatywnego (był jego przewodniczącym w roku 1799). W tym czasie otrzymał od Napoleona ogromny majątek ziemski w gminie Crosne.
[edytuj] Dyrektoriat i intryga
W roku 1795 Sieyes udał się z misją dyplomatyczną do Hagi, gdzie zawarł traktat pomiędzy Francją a Republiką Batawską. Z odrazą odniósł się do konstytucji z roku 1795 (która wprowadziła instytucję dyrektorów) i odmówił zasiadania w Dyrektoriacie. W maju 1798 roku udał się jako pełnomocnik Francji do Berlina w celu nakłonienia Prus do sprzymierzenia się z Francją przeciwko drugiej koalicji. Pomimo znacznych wysiłków, misja nie powiodła się. Autorytet Sieyesa wzrósł, wskutek czego w maju 1799 roku wstąpił do Dyrektoriatu na miejsce Jeana-Francoisa Rewbella. Po spisku z ulicy Saint-Nicaise w końcówce grudnia 1800 roku, Sieyes stał za bezwzględnymi i nielegalnymi procederami, które pozwoliły Napoleonowi oczyścić swoje otoczenie z jakobinów.
W okresie cesarstwa (1804-1814) Sieyes rzadko udzielał się publicznie. Gdy Napoleon powrócił do steru państwa w roku 1815 Sieyes został powołany do Izby Parów. Po drugiej restauracji królestwa w roku 1816 Sieyes został wyrzucony z Akademii przez Ludwika XVIII. Przeniósł się wówczas do Brukseli. Do ojczyzny powrócił po rewolucji lipcowej w roku 1830. Zmarł w Paryżu w roku 1836.
[edytuj] Sieyes i nauki społeczne
W roku 1795 Sieyes został jednym z twórców klasy nauk moralnych i politycznych, które później przekształciły się w Akademię Nauk Moralnych i Politycznych na Instytucie Francuskim. Gdy w roku 1803 zreformowano Akademię Francuską, Sieyesa wybrano w miejsce Jeana Sylvaina Bailly'ego, zgilotynowanego w okresie terroru jakobińskiego 12 listopada 1793 roku. Po drugiej restauracji królestwa Sieyes został na mocy zarządzenia wydalony z Akademii. Jego miejsce objął, na mocy dekretu królewskiego, Markiz Lally-Tollendal. Publikacja nieznanych prac Sieyesa wykazała, że to on po raz pierwszy użył terminu "socjologia" w roku 1780. Ten sam termin został wprowadzony jako neologizm dopiero 50 lat później przez Auguste'a Comte, który spopularyzował nauki społeczne.
[edytuj] Źródła
- Encyclopaedia Britannica 1911: Emmanuel-Joseph Sieyes
- Emmanuel Joseph Sieyes, What is the Third Estate? (Excerpts) What is the third estate?
Emmanuel Joseph Sieyès at Find A Grave
